Meekijken bij active bystander-training: ‘Sociale veiligheid is een thema van de lange adem’

Een sociaal veilige werkplek is een gedeelde verantwoordelijkheid. Met die gedachte zijn er dit jaar 37 trainingen gegeven aan de Erasmus Universiteit. “Vaak is het meest schadelijke voor een mens niet zozeer dat ongewenste gedrag, maar dat de groep het ziet en zwijgt”, vertelt trainer Scott Solder de groep.

“Zo’n toxische sfeer op de werkplek en al vanaf de eerste dag, wie heeft dat wel eens meegemaakt – je hoeft geen uitleg te geven, en je hoeft ook niet te antwoorden”, voegt active bystander-trainer Scott Solder meteen toe aan zijn vraag. Het groepje jonge werknemers zit in Langeveld 4.02, de banner van Young@EUR staat naast de deur. Twee van de twaalf handen schieten meteen de lucht in. Een van de twee licht toch iets meer toe: binnen een half jaar is ze daar weer vertrokken. Tot op de dag vandaag is ze daar blij mee.

• Grensoverschrijdend gedrag is ook op de EUR een structureel probleem, daarom is het belangrijk om het te melden
• Naomi Ellemers: Wacht niet langer met aanpak sociale veiligheid
• Sociale veiligheid is struikelblok in onderhandelingen over cao universiteiten
• Waarschuwen over wangedrag wetenschappers mag niet zomaar
• ‘1 op de 5 promovendi ervaart ongewenst gedrag’

Sociale (on)veiligheid is al jaren een thema op universiteiten. Dat pesten, roddelen, (seksuele) intimidatie en discriminatie nog te vaak voorkomen onder studenten en medewerkers, blijkt uit diverse onderzoeken binnen de academische sector. “Op deze universiteit zetten we ons in om dat te voorkomen door te investeren in zowel bewustwording als in het verbeteren van ondersteuning en opvolging wanneer grenzen toch overschreden worden”, stelt hr-beleidsmedewerker sociale veiligheid Mies Franken.

“Sociale veiligheid op de werkvloer gaat over meer dan alleen dergelijk ongewenst gedrag”, vult Franken direct aan. Met het laatste medewerkersonderzoek in het achterhoofd, waaruit blijkt dat werkstress een terugkerend groot probleem is, zegt ze: “Het gaat ook over wanneer je e-mails stuurt – wel of niet op zondagmiddag? Meld je jezelf ziek of kom je toch half ziek naar kantoor? Met zulk gedrag geef je onbewust een boodschap af: ik verwacht dit ook van jou in het weekend of als je ziek bent.” Sociale veiligheid draait om jezelf durven en kunnen zijn op je werk, vindt Franken, om het met elkaar te durven bespreken wanneer een grens is overschreden en dat het beleid voor ondersteuning daarbij op orde is.

Groepsdruk

Solder legt in de workshop uit waarom het zo moeilijk is om je uit te spreken of om op te komen voor jezelf of een ander. “We zijn door de evolutie geprogrammeerd om niet op te vallen. Dat groepsgevoel is erg sterk, zo kon je vroeger overleven en dat gevoel is er nog.” De twaalf mensen knikken of kijken elkaar aan. Dat klinkt logisch voor de groep. “Daarom lachen mensen vaak mee met kwetsende of discriminerende grappen”, vervolgt Solder. Die grapjes worden afgedaan als onschuldig, onderdeel van de werkcultuur. Uit angst voor wraak of omdat je het niet ziet als jouw probleem, spreek je jezelf niet snel uit, beschrijft de trainer.

Toch kan uitspreken wel degelijk voor verandering zorgen, zegt Solder. Hij komt met een voorbeeld uit de tijd dat hij nog bij de BBC werkte: het ontslag van Jeremy Clarkson nadat hij een producer van Top Gear in het gezicht had geslagen omdat hij geen steak kon krijgen na een lange filmdag. “Hij werd niet direct ontslagen”, vertelt Solder. De groep reageert zachtjes, maar duidelijk verbolgen. “Clarkson was populair bij het publiek, een favoriet van velen. Hij kreeg al vaker een speciale behandeling en mocht van het bestuur steeds blijven. Dit keer hielden de protesten echter aan en is hij toch ontslagen.” De groepsdruk had nu positief effect.

Vier methodes

Na anderhalf uur workshop zullen de deelnemers nieuwe energie hebben om samen te werken aan veiligere werkplek en ook daarbuiten, belooft Solder. In de workshop bespreekt hij de vier methodes die omstanders kunnen gebruiken om in te grijpen bij ongewenste situaties: direct ingrijpen, afleiden, delegeren en achteraf handelen.

Aan de hand van voorbeelden kan de groep bedenken wat zij zouden willen doen. Direct ingrijpen als een senior op de gang schreeuwt tegen een junior onderzoeker? En hoe dan? Of zou je de junior uit die situatie halen door deze mee te vragen voor koffie? Meld je het aan de leidinggevende? Of spreek je de senior achteraf nog even aan?

De twaalf mensen reageren wisselend per voorbeeld, soms kiezen ze bijna allemaal voor ‘direct’, soms zijn ze juist verdeeld over de vier opties. “Belangrijk is dat je iets doet, en iets waar jij je goed bij voelt”, zegt Solder. “Verder is er geen goed of fout, vaak zal je misschien meerdere methodes combineren.”

Lange adem

Trainingen als deze zijn niet de oplossing voor alles, erkent Franken. “Sociale veiligheid is een thema van de lange adem. We willen de verantwoordelijkheden niet alleen bij werknemers leggen, maar alle beetjes helpen en niet meer wegkijken van sociaal onveilig gedrag helpt zeker.” Alle afdelingen hebben eigen initiatieven voor een veilige werkplek, zegt Franken. De active bystander-trainingen zijn bedoeld als verdere ondersteuning daarvan.

De hr-afdeling van de Erasmus Universiteit bood de training aan bij alle faculteiten en afdelingen. In totaal 37 in 2025. “Sommige faculteiten wilden trainingen voor een specifieke groep, bijvoorbeeld hoogleraren”, vertelt Franken. “Dat konden we regelen.” De trainingen zijn deels betaald door de Erasmus Universiteit, deels met subsidie. “Deze trainingen zijn onderdeel van een bredere aanpak op dit thema. Veel diensten en faculteiten hebben eigen initiatieven voor het bevorderen van een veilige werkplek”, zegt Franken. “Vanuit HR kijken we hoe we daar het beste op aan kunnen sluiten met centraal aanbod zoals dit.” Opkomstplicht verschilde per dienst en faculteit, maar volgens Franken doen veel medewerkers mee.

Het idee voor deze trainingsreeks speelde al even. “Dit komt voort uit de evaluatie van ons vorige project”, vertelt Franken. “Dat was toneelstuk Mindlab, over wetenschappelijke integriteit. We werken nu al aan een volgend project op basis van de evaluaties van de active bystander-trainingen. Veel medewerkers geven aan dat zij het belangrijk vinden om met hun directe collega’s over dit onderwerp in gesprek te blijven.” Franken en andere-collega’s onderzoeken nu hoe ze dat gesprek kunnen gaan faciliteren.

Toekomst

Al is er genoeg werk aan de winkel, Franken ziet vooruitgang.  Zo ziet ze dat het aantal mensen dat een melding durft te doen van sociaal onveilige incidenten of plekken toeneemt. “Een groter percentage medewerkers weet waar ze terecht kunnen, bijvoorbeeld bij de vertrouwenspersonen of bij Safe@EUR.” Melden is een belangrijke stap, ook voor de universiteit om inzicht te krijgen wat er speelt en wat beter kan.

Solder wil de groep iets belangrijks meegeven: steun openlijk de persoon tegen wie geschreeuwd wordt, die steeds genegeerd wordt bij vergaderingen, waar altijd ‘grapjes’ over gemaakt worden. “Vaak is het meest schadelijke voor een mens niet zozeer dat ongewenste gedrag, maar dat de groep het ziet en zwijgt. Door te handelen kun je laten zien dat niet iedereen het eens is met het onwenselijke gedrag.” Vraag hardop of die ene collega in de vergadering kan herhalen wat zij eerder zei, of zeg hardop iets vriendelijks tegen die die altijd het middelpunt is van een grap, zijn enkele voorbeelden die Solder nog geeft.