Universiteit krijgt moeilijk grip op sociale veiligheid

Analyse. Op het vlak van sociale veiligheid valt nog een hoop te winnen bij de Erasmus Universiteit. Dat valt te concluderen uit waarschuwingen van de Arbeidsinspectie en vier verschillende rapporten. Wat is er aan de hand?

Rapport na rapport kwamen de afgelopen maanden zorgwekkende – en toch weinig verrassende – berichten naar buiten. Meer medewerkers zeggen ongewenst gedrag te hebben ervaren, blijkt uit het laatste medewerkersonderzoek. Het aantal meldingen bij vertrouwenspersonen en Safe@EUR stijgt, zo staat in het jaarverslag van de vertrouwenspersonen en in het sociaal jaarverslag. Toch zijn veel medewerkers te bang om melding te maken, meldde de ombudsfunctionaris in zijn meerjarenverslag. De Arbeidsinspectie gaf een waarschuwing omdat de risicofactoren voor ongewenst gedrag niet voldoende in beeld zijn bij de universiteit. Daardoor is onduidelijk of gemaakt beleid effect heeft.

De cijfer over sociale veiligheid zijn al jaren deprimerend. In 2019 zei bijna de helft van alle Nederlandse universiteitsmedewerkers sociale onveiligheid te ervaren op de werkvloer. Sociale onveiligheid gaat hier onder meer over roddelen, bewust informatie achterhouden, intimidatie, machtsmisbruik en ongelijke behandeling. Voorbeelden die nog steeds terugkomen in onderzoeken. Zeker bij bepaalde groepen, concludeerde onderzoeker Alex Huang van de ESSB over het medewerkersonderzoek van 2026: “Alle gemarginaliseerde groepen scoren lager in de meeste categorieën.”

Meer melden is meer beter

Je kan in deze berichten en cijfers een hele boulevard aan wapperende rode vlaggen zien, maar meer meldingen is ook goed nieuws. Om melden makkelijker te maken werd in 2019 het netwerk van vertrouwenspersonen opgericht. Melding maken is belangrijk, zei oprichter van het netwerk Martin Blok destijds, want dan wordt duidelijk waar de problemen zitten. De huidige toename kan een teken zijn dat meer mensen hulp weten te vinden.

Ongewenst gedrag melden is minder makkelijk dan het lijkt binnen een hiërarchische organisatie als de universiteit. Promovendi zijn bijvoorbeeld sterk afhankelijk van hun begeleiders, anderen van hun leidinggevenden voor mogelijke promoties. Toen Hanneke Takkenberg (hoogleraar Klinische besliskunde in cardiothoracale interventies bij het Erasmus MC) nog voorzitter was van het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren zei ze daar dit over: “Het is heel lastig om melding te maken, zeker voor jonge academici. Zij zijn kwetsbaar en afhankelijk van hun meerderen.”

Veel medewerkers dienen geen officiële klacht in omdat ze bang zijn voor represailles, concludeert ombudsfunctionaris Wico Verbaan. Ruim de helft van de meldingen die hij binnenkreeg, moest om die reden vertrouwelijk blijven, schrijft hij in zijn meerjarenverslag. Als een melding niet vertrouwelijk is, kan hij ermee aan de slag. Door bijvoorbeeld een gesprek te voeren op een afdeling waar meldingen vandaan komen. Of op z’n minst in kaart te brengen waar de meeste problemen zitten.

Is grensoverschrijdend gedrag te voorkomen?

Voorkomen is beter dan genezen. Daarom wordt er van alles georganiseerd op het vlak van preventie. In 2025 zijn er bijvoorbeeld 37 active-bystander-trainingen geweest. Hier leerden medewerkers schadelijk en ongewenst gedrag aankaarten, direct of op een later moment. Dit onder het mom van ‘een sociaal veilige werkplek is een gedeelde verantwoordelijkheid’.

Niet dat de universiteit vindt dat de verantwoordelijkheid bij medewerkers moet liggen, vertelde Mies Franken, hr-beleidsmedewerker sociale veiligheid, eind 2025. Maar alle beetjes helpen, en zoals zij zei: “Sociale veiligheid is een thema van de lange adem.”

Vertrouwenspersonen hebben ook een preventieve rol, zo staat in hun eigen jaarverslag. Ze werken hierbij samen met andere instanties binnen de universiteit, zoals het Inclusion, Diversity, Equity & Access Center en het Student Wellbeing Programma. Informeren en bewustwording creëren over wat ongewenst gedrag is, hoe je het aankaart en waar je het meldt, staan nog hoog op de agenda voor de vertrouwenspersonen

Is sociale onveiligheid überhaupt te voorkomen? Als het niet wordt gemeld, is het voor beleidsmakers moeilijk aan te wijzen waar problemen zitten en hoe deze aan te pakken. Huang had daar wel een tip voor, iets wat volgens hem weinig tot niet gedaan wordt: praat met mensen die ongewenst gedrag hebben meegemaakt als je effectief beleid wil maken. Dat zorgt er ook voor dat mensen zich gehoord voelen en zich veiliger voelen om een volgende keer melding te maken.

Blijvend hoge werkdruk

Sociale onveiligheid heeft een direct verband met de hoge werkdruk, zei Franken eerder tegen EM. Onderzoek na onderzoek toont aan dat de werkdruk op universiteiten blijvend hoog is. “Sociale veiligheid gaat ook over wanneer je e-mails stuurt – wel of niet op zondagmiddag? Meld je jezelf ziek of kom je toch half ziek naar kantoor? Met zulk gedrag geef je onbewust een boodschap af: ik verwacht dit ook van jou in het weekend of als je ziek bent.” Bij sociale veiligheid gaat het om jezelf kunnen zijn, beschreef Franken, maar ook om elkaar durven aanspreken wanneer een grens is overschreden.

Ook over die blijvend hoge werkdruk heeft de Erasmus Universiteit volgens de Arbeidsinspectie onvoldoende inzichten. Waarom ontstaat die werkdruk, en waarom blijft die zo hoog? Dat is niet duidelijk genoeg in beeld, net als bij de problemen rondom sociale onveiligheid. Ook hiervoor deelde de inspectie een waarschuwing uit. De universiteit heeft tot april 2027 de tijd om de oorzaken en risico’s beter in beeld te krijgen. Vervolgens moet ze begin 2028 aantonen dat het beleid rondom deze problemen effectief is. Lukt dit niet? Dan kan de inspectie een boete geven.

De universiteit liet vervolgens aan EM weten de signalen van de Arbeidsinspectie ter harte te nemen. De aangedragen punten van de inspectie worden gebruiken om het welzijn van de medewerkers te verbeteren. Ook zei het College van Bestuur geschrokken te zijn van de signalen uit het rapport van de ombudsfunctionaris. Keer op keer blijkt dat de wil tot verbetering er is, en dat er ook schrik is als bijvoorbeeld blijkt dat veel medewerkers zich te onveilig voelen om melding te maken van ongewenst gedrag. Dit heeft echter nog niet tot grote verbeteringen in de cijfers geleid.