Collegevoorzitter over powerhouses: ‘Als we niets doen, lopen we tegen een muur aan’

Vlak voor de zomer kondigden het College van Bestuur en de decanen de contouren aan van een potentieel ingrijpend toekomstplan. De universiteit wil faculteiten clusteren om weerbaarder te worden tegen aankomende bedreigingen, zoals krimpende studentenaantallen en verschuivende overheidsbudgetten. Collegevoorzitter Annelien Bredenoord over de noodzaak tot verandering.

Wanneer dacht u voor het eerst: we moeten iets anders gaan doen?

“Ik ben twee, drie jaar geleden langzaam gaan beseffen dat er erg veel op universiteiten afkomt. Ik zat toen in de commissie die de Europese Commissie adviseerde over het toekomstige Horizonprogramma.

“Er is demografisch veel aan het veranderen, de studentenaantallen nemen af. Enerzijds doordat er minder 18-jarigen zijn, anderzijds vanwege afspraken over minder internationale studenten. Daardoor zijn er in 2031 veertigduizend studenten minder op Nederlandse universiteiten. Tegelijkertijd zien we dat de financiering per student al jaren afneemt.

“Het kabinet-Jetten draait de 1,5 miljard euro aan bezuinigingen op het hoger onderwijs gelukkig grotendeels terug, maar we vragen al jaren om meer investeringen vanwege de hoge werkdruk. En de investeringen die er komen, gaan veelal naar STEM – Science, Technology, Engineering and Math – en naar defensie. En dan heb je ook nog dat er extra aandacht is voor grensregio’s.”

Het klinkt alsof dit binnen een paar jaar gevolgen gaat hebben.

“Dat is al aan het gebeuren. De groei van de afgelopen jaren stopt. De EUR is als enige universiteit aan het stabiliseren (het aantal eerstejaars bleef dit jaar gelijk, bij andere universiteiten nam het aantal eerstejaars dit jaar af, red.). Maar daarna komt helaas de onvermijdelijke krimp.”

Wat maakt de EUR specifiek kwetsbaarder dan andere universiteiten?

“De EUR is ontzettend goed in onze kerndomeinen, economie, management, sociale wetenschap, recht, geneeskunde. Maar STEM is nu net niet de identiteit van onze universiteit. We zijn geen grensregio. Alles bij elkaar verwachten we dat we kwetsbaar zijn. We willen niet gaan zitten wachten tot die kwetsbaarheid op ons afkomt. We gaan de aandacht vestigen op waar we goed in zijn en zorgen dat we onvermijdelijk en volledig relevant zijn in 2030. Zo is het plan ontstaan.”

Stel we doen niks. Wat gebeurt er dan?

“Ten eerste gaan we inboeten op kwaliteit, excellentie en relevantie. En ten tweede komen we in de financiële problemen, echt in de tekorten. Of je nu een bedrijf bent of een universiteit of andere organisatie, je moet je blijven vernieuwen. Anders word je Nokia, dat altijd dacht: we zijn een frontrunner. En uiteindelijk kent niemand Nokia meer.”

Bent u bang dat de politiek op een gegeven moment zegt: er is helemaal geen ruimte meer voor veertien universiteiten in Nederland?

“Ik hoor dat in de wandelgangen al regelmatig. We willen dat voor zijn en uit onze eigen kracht een sterke Erasmus Universiteit neerzetten. Daar hebben we de strategie 2030 voor. Waar kun je de Erasmus Universiteit voor bellen? We zijn de engaged university die kennis weet om te zetten in maatschappelijke impact.”

Het is ook een alarmerend verhaal. In de aankondiging van het plan stond: “We hebben nu nog de ruimte om zelf te kiezen. Dat is een luxe met een houdbaarheidsdatum.” Ik schrok wel een beetje van dat soort woorden.

“Dat vind ik eerlijk gezegd niet zo erg. We moeten met elkaar doorontwikkelen en veranderen, het is belangrijk dat we dat gaan doen. Maar er is geen paniek, juist omdat we er vroeg bij zijn. We hebben met elkaar gekeken naar wat er op ons afkomt en hoe we de kracht van de EUR kunnen bundelen zodat die nog beter zichtbaar wordt, zodat mensen elkaar beter weten te vinden en beter kunnen samenwerken. Zo is het idee van de powerhouses ontstaan. Er zijn straks gewoon veertigduizend studenten minder in Nederland. We kunnen wel hopen dat ze allemaal naar ons toe komen, maar dat is niet realistisch. Dus we moeten bijsturen.”

Waarom is meer samenwerking tussen faculteiten het beste antwoord hierop?

“Er is op het moment een zekere versnippering met zeven faculteiten en twee instituten. De governance anders organiseren is niet het doel. Het doel is kijken waar de thema’s, mensen en expertise zitten waar we echt goed in zijn en hoe we die nog krachtiger kunnen maken en meer in kunnen investeren. Dan moet je zorgen dat mensen elkaar kunnen vinden en kijken waar je slimmer kunt samenwerken of dingen anders kunt organiseren.

“Van oudsher zijn we op het vlak van economie en management, op medisch, en op social sciences en humanities sterk en zichtbaar. Daarnaast hebben we een global en een juridisch perspectief, die eigenlijk niet helemaal passen of die je geen recht doet als je ze in één thema zou duwen. Dat zijn meer dwarsverbanden door alle thema’s heen.”

In aankondiging stond ook: “Wat de EUR kan leveren is onmisbaar, maar kan over het hoofd worden gezien.” Wat bedoelt u daarmee?

“Deze wereld praat wel heel erg in termen van tech, tech, tech en defensie. Dat is naar aanleiding van het rapport van Manuel Draghi, die heeft een rapport geschreven over het toekomstige verdienvermogen van de Europese Unie. Overigens heeft Draghi het heel duidelijk over het belang van de gedragswetenschappen, menswetenschappen, economie, business en recht. Maar je ziet dat overheden en bedrijven het rapport reduceren tot: we moeten investeren in tech. Ook in de Nederlandse vertaling moet je uitkijken dat het niet alleen over tech gaat.

“Je kunt namelijk wel een heel mooi vaccin ontwikkelen, maar als mensen geen vertrouwen hebben in wetenschap of gezondheidszorg nemen ze dat vaccin niet. Je kunt wel algoritmes en AI ontwikkelen, maar als die ongelijkheid vergroten krijg je daar maatschappelijke discussies over.

“Innovatie landt niet als die niet integraal wordt aangepakt. Hoe mooi ook, als je niet kijkt naar de gedragscomponenten, de financiële en bedrijfskundige kant, de ethisch-maatschappelijke kant of de juridische kant, heb je weinig aan innovatie. En laat dat nu precies de kernexpertises van de EUR zijn.”

Wat vraagt dit van wetenschappers? Moeten zij allemaal anders gaan werken?

“Nee, uiteindelijk zijn we als universiteit een soort voetbalelftal waarin je alle karakters en expertises nodig hebt. Vroeger was het beter mogelijk om onderzoek te doen vanuit de onderwijsfinanciering. De kansen die er nu vaak zijn liggen bij nationale of Europese beurzen en die aanvragen worden complexer. Dan wordt er in hele korte tijd een consortium gebouwd en daar moet je in een paar dagen of twee weken op inspringen. Dat vergt een andere manier van werken als wetenschapper. Wij verwachten dat dit alleen maar gaat toenemen.”

De EUR is afhankelijker van de eerste geldstroom, het geld per student dat direct van het ministerie komt, dan andere universiteiten. Is dat omdat we niet zo goed zijn in beurzen binnenhalen?

“Het is goed om te benadrukken dat we daar via private entiteiten wel heel goed in zijn. Maar voor het publieke gedeelte geldt dat we heel afhankelijk zijn van de studentgebonden financiering die rechtstreeks van OCW komt. Als je weet dat de studentenaantallen en de bekostiging per student afneemt, hoef je geen wiskundige te zijn om te zien dat dat echt kwetsbaar is. Van oudsher zijn we heel goed in onderwijs, met goede grote onderwijsprogramma’s. Maar waar je heel goed in bent kan ook een kwetsbaarheid worden. Daarom staat in onze strategie dat we moeten werken aan diversificatie van inkomsten.”

Nog niet zo heel lang geleden riepen universiteitsbestuurders op dat er een einde aan de groei moest komen. Wat is er precies veranderd?

“Ik heb dat nooit gezegd. De EUR is ook hard gegroeid, in ongeveer tien jaar tijd van zo’n 20 naar ruim 30 duizend studenten in 2021. Ik geloof dat er behoefte is aan een hoogopgeleide beroepsbevolking, en dat werkgevers daar op zitten te wachten. Maar als je gaat krimpen, moet dat met een plan. Want minder studenten betekent dat je ook minder docenten, gebouwen et cetera nodig hebt. Dat kan niet van de ene op de andere dag. Ik denk dat het realistisch is om ons daarop voor te bereiden.”

Betekent dit dat mensen rekening moeten houden met reorganisaties, fusies of bezuinigingen?

“Ik wil het vooral omdraaien. Als we niks doen en gewoon doorwerken, gaat de wal het schip keren in 2030 of 2031. Het is onze verantwoordelijkheid als bestuurders om dat voor te zijn. We zijn op tijd, het is 2026, dus nu kunnen we plannen maken. Ik wil niet dat het dreigend klinkt, want zo zit ik er helemaal niet in. Het is meer: kom op mensen, dit gaan we doen.”

Wat gaan individuele wetenschappers uiteindelijk hebben aan de powerhouses?

“Ik hoop dat wetenschappers hier heel enthousiast van worden omdat ze met allemaal andere intrinsiek gemotiveerde mensen aan dezelfde thema’s kunnen werken. Dat ze elkaar makkelijker interdisciplinair kunnen vinden. Ik hoop dat het makkelijker wordt om mensen te vinden die in aanpalende gebieden werken. Als je slimme en gemotiveerde mensen bij elkaar zet, komt er energie vrij. En ik hoop ook innovatieruimte.”

En wat gaan studenten ervan merken?

“De komende tijd nog niet zoveel. Het is nu een gesprek met medewerkers, met de medezeggenschap. Onze score in de Nationale Studenten Enquête is al jaren dramatisch laag. Ik heb de stiekeme hoop dat het uiteindelijk ook lukt om de tevredenheid van studenten met hun opleiding te vergroten. En het kan ook leiden tot de ontwikkeling van nieuw onderwijs. In de werkgroepen met de decanen wordt natuurlijk ook naar het onderwijsportfolio gekeken, want dat is het belangrijkste wat we te bieden hebben.”

Faculteiten samenvoegen is vaker geprobeerd. En de EUR staat of stond toch wel een beetje bekend als universiteit waar decanen veel macht hebben en hun eigen eilandje beschermen. Waarom gaat het nu wel lukken?

“Omdat het nu crystal clear is waarom we moeten veranderen. Ik denk dat mensen de noodzaak voelen. En het alternatief van wachten, gewoon doorgaan en tegen een muur aanlopen is veel onaantrekkelijker. Ik zie in het team van decanen veel energie en bereidheid tot samenwerking.”

Hoe hoopt u dat het er in 2028 uitziet?

“Ik hoop dat mensen het vertrouwen hebben om hier met energie in te stappen. Mijn visie is dat de Erasmus Universiteit uitzonderlijke kracht heeft, juist in een wereld waar heel veel over technologie en defensie wordt gepraat. Alles wat de EUR te bieden heeft op het gebied van menswetenschappen, gedragswetenschappen, ethiek, filosofie, recht, economie en business is ongelofelijk noodzakelijk. Dat moeten we sterk neerzetten om te voorkomen dat we weggedrukt worden.

“Op langere termijn hebben we de hele wereld ervan overtuigd dat er geen technologische innovatie is zonder sociale innovatie. Ik heb ook het idee dat mensen dat in toenemende mate zien, en dat dat onderscheidend is aan de Europese Unie. Geen rucksichtslos technologisch kapitalisme, maar echt maatschappelijk gedragen inclusieve innovatie. Daar kunnen wij aan bijdragen.”