Onderwijs is meer dan geld op de bank

Hoogleraar Filosofie Ronald van Raak wordt een beetje verdrietig van het beperkte model-denken van het CPB. Zouden mensen die daar werken echt niet snappen dat intellectuele ontwikkeling zoveel meer is dan geld op de bank?

Wil je rijk worden? Ga dan vooral niet studeren. Je sluit jezelf immers jarenlang op in een universiteit, terwijl je al die tijd had kunnen ondernemen – of je had kunnen speculeren: de snelste manier om geld te verdienden is nu eenmaal met geld. Al dat lezen en al die colleges; die tentamens en die stress. Ik kan je verzekeren, alleen voor het geld moet je die moeite niet doen.

Misschien denk je: die Van Raak is wel erg uitgesproken, maar ik ben lang niet zo radicaal als het Centraal Planbureau (CPB): dat stelde tot voor kort dat onderwijs de samenleving helemaal geen geld oplevert. Het CPB rekent de programma’s door van de politieke partijen. Daarop is veel kritiek, omdat de gebruikte modellen erg beperkt zijn. Zo zag het planbureau investeringen in onderwijs en onderzoek alleen als kostenposten, omdat het de opbrengsten hiervan eenvoudigweg niet kon berekenen.

In ons land worden politieke partijen geacht om hun plannen te laten doorrekenen door het CPB. Dat doen partijen sinds 1986. Dit is een typisch Nederlands verschijnsel – in andere landen is dat veel minder. Wij hebben een traditie van planbureaus, mede door het optreden van Jan Tinbergen, de grote econoom van de Nederlandse Economische Hogeschool, een voorganger van de Erasmus Universiteit – en ook de naamgever van het Tinbergengebouw. Hij was in 1945 een van de oprichters van het CPB, maar zou zeker kritiek hebben gehad op de huidige modellen van het planbureau. Voor Tinbergen had de wetenschap een maatschappelijke taak en onderwijs de opdracht om mensen te ontwikkelen – iets wat nu eenmaal niet in modellen te vatten is.

De modellen van het CPB worden bijzonder serieus genomen.  Zeker in de politiek, waar partijen in de doorrekening moeten ‘bewijzen’ of hun voorstellen wel ‘CPB-proof’ zijn. Dit wordt mede ingegeven door de opstelling van het planbureau zelf, dat in 2025 economische voorspellingen deed tot aan 2060. Dit is 35 jaar. Laten we vanaf 2025 eens 35 jaar terugrekenen, het is dan 1990. ‘Mooi was die tijd’, zong Corrie Konings toen. Ruud Lubbers was destijds minister-president; de huidige Europese Unie bestond nog niet, maar de Sovjetunie nog wel. Ik schreef als student mijn werkstukken op een typemachine, computers gebruikten we niet; de digitale revolutie moest nog beginnen. Wat zou een voorspelling voor 2025 toen waard zijn geweest?

De kritiek op het CPB groeit en het planbureau blijft daarvoor niet doof, zeker als het gaat om de vreemde uitkomsten van de modellen bij investeringen in onderwijs en onderzoek. Daarom kondigde het planbureau een aanpassing aan, door de invoering van een zogenaamd human capital model, gebaseerd op een lifetime income approach. Om de opbrengsten van meer onderwijs te kunnen berekenen gaat het CPB nu voorspellen hoeveel meer inkomen mensen daardoor krijgen.

Ik word een beetje verdrietig van het beperkte model-denken van het CPB: het belang van onderwijs is voor hen dus de hoeveelheid geld dat je ermee kunt verdienen. Mensen die daar werken hebben zelf toch ook onderwijs gehad? Zouden ze echt niet snappen dat intellectuele ontwikkeling zoveel meer is dan geld op de bank? Ik vind het nieuwe CPB-model geen verbetering, maar wel een bevestiging: dat het CPB nog wel wat onderwijs kan gebruiken.