De democratie van het kippenhok

In de jaren voor de Tweede Wereldoorlog daalde in Nederland het vertrouwen in de parlementaire democratie. In de jaren dertig was in ons land de invloed van het fascisme en nazisme gegroeid. Onder veel academici leidde dit niet tot meer steun voor de democratie, maar vooral tot meer kritiek. Op een parlementair systeem waarin veel werd gepraat en minder werd beslist.

Een uitzondering was Philip Kohnstamm, de filosoof en fysicus die in de jaren dertig pleidooien hield voor de parlementaire democratie. De denker van Duits-Joodse komaf was hoogleraar pedagogiek. De argumenten die hij hoorde tegen de democratie golden voor hem nog meer voor de dictatuur; de voordelen die men noemde van de dictatuur zag hij juist in de democratie.

De zomer is een ideale tijd om te schrijven en boeken af te ronden. Dit keer was dat een overzicht van de filosofie in ons land, in de afgelopen duizend jaar – waarover ik dit jaar ook college mag geven. Het is interessant om te zien hoe filosofen in ons land door de eeuwen heen omgingen met vergelijkbare vragen, zoals die naar vrijheid en tolerantie. Denkers die altijd streden voor de vrijheid van mensen om zelf na te denken, maar daarbij steeds de vraag stelden hoe deze verschillende mensen toch vreedzaam met elkaar konden samenleven. Filosofen die voortdurend de grenzen opzochten van wat in de samenleving werd aanvaard en zo een spiegel vormden van de tolerantie. En denkers die in de bres sprongen als die vrijheid werd bedreigd.

‘Dictatuur : democratie = dressuur : opvoeding.’ Met deze formule probeerde Philip Kohnstamm aan te geven wat voor hem het verschil was tussen autoritair en democratisch bestuur. Communisten en nationaalsocialisten presenteerden zichzelf in de jaren dertig als de ‘ware’ vertegenwoordigers van het volk. Als een alternatief voor de parlementaire democratie, waarbij zij het parlementaire gepraat wilden inruilen voor daadkrachtig leiderschap. Een kritiek die door de leiders van democratische partijen nauwelijks werd weerlegd en vaak werd overgenomen; ook zij klaagden over de stroperigheid van de democratie en gingen mee in de roep om sterke leiders, die problemen konden aanpakken. Een kritiek die Kohnstamm graag wilde weerleggen.

Democratisch besturen kon nooit uit naam van het hele volk, stelde Kohnstamm, omdat mensen nu eenmaal verschillende belangen hebben. Sterke leiders zullen altijd bepaalde belangen dienen – en andere niet. Hij noemde dit de democratie van het kippenhok: daarin kakelen we elkaar na en lopen we achter haantjes aan. Dit dresseert de mensen en leidt zo tot dictatuur. Mensen zijn geen rationele, maar emotionele wezens, erkende Kohnstamm, en handelen in hoge mate irrationeel. Dat maakte de parlementaire democratie volgens hem juist zo geschikt. Daarin is er ruimte voor allerlei emoties en uiteenlopende opvattingen, die in een dictatuur worden gesmoord. Een debat dat nooit stopt, omdat de wereld waarin we leven nooit af is.

29 oktober zijn er weer verkiezingen, voor de negende keer in vijfentwintig jaar. Deze verkiezingen gaan gepaard met steeds meer kritiek, op het voortdurende gepraat en het uitblijven van beslissingen – een geluid dat ook klinkt onder academici. Ik vond het interessant om de reactie te lezen van Kohnstamm, in een tijd dat de democratie meer onder vuur lag dan nu. Hij zag de traagheid van de parlementaire zoektocht juist als een voordeel. Hij wees academici op de wetenschap, die niet bloeide door snelle besluiten, maar door blijvende discussie. De pedagoog wees ook op de opvoeding van kinderen, waarvoor ouders geen handleiding krijgen en dit in de praktijk moeten uitvinden. Zo was het volgens Kohnstamm ook gesteld met de democratie; iets wat mensen alleen in de praktijk kunnen leren. Het goede nieuws is: dat kunnen we steeds vaker, met al die verkiezingen. Blijven proberen, totdat we het eindelijk leren.

Ronald van Raak is hoogleraar Filosofie.