Humor en provocatie zorgden voor barsten in het menstruatietaboe, ontdekte Maria Carmen Punzi

Nu menstruatie meer zichtbaar is dan ooit, is het taboe grotendeels doorbroken, concludeert onderzoeker Maria Carmen Punzi. Ze promoveerde eind januari op de rol van sociale ondernemingen in dat proces. Ondertussen pakte ze zelf de handschoen op met haar Instagram Periods with Carmen.

Vrienden, kennissen, zelfs volstrekte vreemden delen intieme details over hun menstruatie met Maria Carmen Punzi. “Zo weinig kennis hebben we dus”, is haar conclusie daarover. “Dat je vragen liever aan een vreemde voorlegt, dan aan je arts of een naaste.” Iedereen zou volgens haar over menstruatie moeten leren. “Want we krijgen er allemaal mee te maken. Als je zelf niet menstrueert, dan je moeder, een goede vriend, collega’s.” Op haar Instagram Periods with Carmen deelt ze veel informatie, bijvoorbeeld over sporten tijdens je menstruatie en menstruatieproducten.

Dat mensen niet snel een gesprek aangaan over ongesteld zijn komt volgens Punzi mede doordat het nauwelijks goed wordt verbeeld. Reclames voor maandverband of tampons waren jarenlang gevuld met gelukkige, radslag makende vrouwen. Nergens een druppel bloed te zien, wel een blauwe vloeistof. “In films of series zie je ook nooit mensen die ongesteld zijn. In boeken? Ook amper”, zegt Punzi. “Ik heb wel vertrouwen in de volgende generatie makers, zij gaan dit veranderen – en doen dat eigenlijk al.”

Grote aanbieders van menstruatieproducten hadden jarenlang een grote rol bij het in stand houden van het stigma rondom menstruatie, zo concludeert Punzi in haar promotieonderzoek. Het was iets dat verborgen, onbesproken moest blijven. Uit het onderzoek blijkt dat kleinere, sociale ondernemingen hielpen bij het doorbreken van dat taboe. Deze ondernemingen hebben het naast menstruatie, ook over hormonen, cyclus, vaginale gezondheid en meer rondom de gezondheid van menstruerende mensen, en dragen volgens Punzi zo bij aan meer algemene kennis.

Slow change

Met humor en provocatie maken de sociale ondernemingen die Punzi onderzocht menstruatie bespreekbaar. “Die combinatie bleek cruciaal”, vertelt ze. “Dat brak het ijs van het taboe.” Een bekende campagne is die uit 2014 van het Nederlandse Yoni, een maker van menstruatieproducten zoals organisch katoenen maandverband en menstruatiecups. De slogan ‘chemicals are not for pussies’ bracht het gesprek over vaginale gezondheid op gang.

Sinds het begin van deze eeuw komen er steeds meer sociale ondernemingen, zoals Punzi ze beschrijft. Ze heeft het dan over bedrijven die sociale verandering als de kern van hun bedrijf hebben, bijvoorbeeld door voor elk verkocht product één product doneren aan iemand in armoede, of geld geven aan instanties die vrouwen op financieel en sociaal vlak ondersteunen. “Ze bouwen voort op activisme rondom menstruatie dat al veel ouder is. Het is een langzame verandering die vijftig tot dertig jaar geleden is ingezet en sinds 2015 sneller gaat. 2015 staat ook bekend als het jaar van de menstruatie, omdat de drummer en activiste Madame Gandhi tijdens de marathon van Londen ‘vrij bloedde’, wat betekent dat ze geen menstruatieproducten droeg om aandacht te vragen voor menstruatiearmoede. De beelden van haar die met bloed op haar kleding over de finish kwam, leidden tot veel discussie.

Punzi vertelt dat de sociale ondernemingen overal op de wereld ontstonden. “Ze doen mee op de markt, maar hun kernmissie draait om sociale verandering. Ze zetten zich bijvoorbeeld in voor het toegankelijk maken van kwalitatief goede en betaalbare producten, dat is namelijk nog niet overal zo.”

Gaat over je gezondheid

Doorpakken met het verder bespreekbaar maken, is nu belangrijk, stelt Punzi. Via haar instagramkanaal zet ze zich daar ook zelf voor in. “In de afgelopen tien jaar dat ik mij met dit onderwerp bezighoud, ben ik zelf een soort sociaal ondernemer geworden”, zegt ze, verwijzend naar haar publieke betrokkenheid, haar advieswerk voor organisaties als het Europees Parlement en de Gates Foundation en haar online activisme. Iedereen kan een bijdrage leveren, vindt Punzi: “Menstrueer je niet, lees je dan in of spreek met naasten die dat wel doen. Wat maken zij mee en wat kan hen helpen?”

Ook mensen die menstrueren kunnen bijdragen aan het verder doorbreken van bestaande taboes rondom ongesteld zijn.  Punzi zegt: “Ga bij jezelf na hoe jij over dit onderwerp praat en denkt. We hebben allemaal vast wel eens gehoord: ‘Wat ben je cranky, ben je ongesteld of zo?’ Ben jij gaan geloven dat anderen die hun dag niet hebben, ongesteld zijn? En waar komt het vandaan?” Een menstruatie zegt veel over je gezondheid, benadrukt Penzi. Als het bijvoorbeeld plotseling stopt, is dat meestal een teken dat je ongewone stress ervaart of dat je niet genoeg calorieën binnenkrijgt. Je lichaam heeft daardoor niet genoeg energie en veiligheid heeft om te ovuleren. “Veel mensen weten dit niet, wat nog een reden is waarom het belangrijk is om over dit onderwerp te praten.”

Menstruatie is ook een onderwerp voor de werkvloer, vindt Punzi. “Maak als leidinggevende aan je team duidelijk dat er over deze zaken gesproken mag worden – en dat het niet moet. Je hebt ook recht op privacy, je hoeft niet alles te delen.” Het gaat over gezondheid, en daar moet op werk over gesproken kunnen worden.

Over menstruatieverlof is Punzi wat terughoudend. “Niet iedereen heeft hetzelfde nodig. Sommige vrouwen merken nauwelijks dat ze ongesteld zijn en willen geen vrije dagen opnemen. Anderen hebben zoveel pijn dat ze niet comfortabel op kantoor kunnen werken of een volledige dag kunnen werken. Dit moet worden geclassificeerd als ziekteverlof in plaats van menstruatieverlof. Het belangrijkste is dat je de kennis, de juiste woorden en de sociale veiligheid hebt om aan te geven wat je nodig hebt. Bijvoorbeeld thuiswerken op de eerste dag van je menstruatie, zodat je tussendoor even kunt gaan liggen.” Maak geen beleid op basis van de wensen van één persoon, zegt ze, maar kijk naar wat iedereen nodig heeft.

Masterscriptie, PhD en nu postdoc

Punzi is na tien jaar onderzoek naar menstruatie nog niet klaar met het thema. Sterker nog: ze droomt van leiding geven aan een interdisciplinair onderzoekscentrum over menstruatie, want er is nog heel veel te leren. “Van geneeskunde tot productinnovatie tot filmwetenschappen tot nog zoveel meer, alle onderzoeksvelden kunnen in dat onderzoekscentrum terecht.”

Voorlopig is het nog niet zover. Wel heeft Punzi een beurs gehad om met collega Tamara Thuis aan de Vrije Universiteit Amsterdam onderzoek te doen naar de ethiek van AI-gestuurde menstruatietrackers. Mensen voeren veel persoonlijke informatie in deze mobiele applicaties in en ontvangen prompts en informatie van de apps. “Nu steeds meer bedrijven beginnen te profiteren van deze waardevolle en gevoelige gezondheidsgegevens, stellen we de vraag: is het mogelijk om deze apps op een verantwoorde manier te ontwikkelen en te gebruiken? Wat is de impact van deze apps, en de organisaties erachter, op gebruikers en de samenleving? We kijken ernaar uit om de bevindingen van dit onderzoek te delen met gebruikers, bedrijven en medische professionals.”