Van vragenlijst tot MRI, effect van preventieve medische onderzoeken niet bewezen

Wanneer is het nuttig om preventief je gezondheid te laten checken? Sinds dit jaar kunnen medewerkers van de Erasmus Universiteit dit laten doen. Deskundigen Iris Lansdorp-Vogelaar en Merel Schuring verschillen van mening over de zin en onzin van zo’n preventief medisch onderzoek. Op één punt zijn ze het roerend eens.

Van alleen een vragenlijst, gesprek en misschien het prikken van bloed voor cholesterol en ijzer tot volledige scans en conditietesten. Veel werkgevers bieden het hun werknemers aan: een preventief medisch onderzoek. De Erasmus Universiteit sinds dit jaar ook. In drie jaar komen alle faculteiten en afdelingen aan de beurt. 408 medewerkers deden mee aan het gezondheidsonderzoek.

Het vrijwillige onderzoek voor universiteitsmedewerkers bestaat uit een vragenlijst over onder andere mentale gezondheid, eetgewoontes en beweging. Als gewenst kan een deelnemer daarna voor verder onderzoek naar een arts. Daar wordt je BMI berekend en wordt een druppel bloed afgenomen voor je bloedsuikerwaarde. Medewerkers van de eerste lichting konden later aanvullend hun cholesterol laten checken, dat zit er bij de volgende rondes meteen bij. Vervolgens kan advies volgen waar je nog beter op kan letten, bijvoorbeeld meer bewegen. Bij zorgen word je doorverwezen naar de huisarts.

Besparing op lange termijn

Merel Schuring, universitair docent Arbeid en Gezondheid in het Erasmus MC, snapt wel waarom werkgevers dit aanbieden. Schuring onderzoekt duurzame arbeidsparticipatie en de rol van werkgevers. Hoewel Schuring meer naar fysiek zware arbeid kijkt, begrijpt ze dat ook een universiteit een dergelijk onderzoek aanbiedt. “Een werkgever heeft belang bij gezonde werknemers. Gezondheidsproblemen kunnen leiden tot verminderde productiviteit, ziekteverzuim of misschien zelfs langdurige uitval. En dat is een hoge kostenpost. Een preventief medisch onderzoek is dus een betaalbare investering om zo’n eventuele grote kostenpost te voorkomen.”

Het kan een werkgever heel aantrekkelijk maken voor toekomstige werknemers als je een medisch onderzoek aanbiedt, zegt Schuring. “Maar wat ik ook echt een belangrijke reden vind is dat de werkgever inzicht krijgt op groepsniveau in de gezondheid van de werknemers. Heeft iedereen klachten van te veel zitten? Daar kun je beleid op maken. Ga over op sta-zitbureau’s, besteed aandacht aan het belang van bewegen, microbreaks en rustpauzes, bied een sportabonnement aan.”

Opvolgen is belangrijk

“Een vervolgactie is wel ontzettend belangrijk”, zegt Schuring. Veranderingen maken in de levensstijl is erg lastig, dan heb je een stok achter de deur nodig. De vragenlijst is volgens haar een heel belangrijk onderdeel om een ongezonde levensstijl te herkennen. “Je kan nu heel ongezond leven, maar met perfecte scores uit zo’n medisch onderzoek komen. Een ongezonde leefstijl heeft effect op de lange termijn, maar daar gaan soms decennia overheen.”

Het gesprek hoeft niet over fysieke klachten te gaan. “Wat ik zelf heel goed vind, is dat die vragenlijst risicofactoren voor het ontwikkelen van mentale klachten kan signaleren. Denk bijvoorbeeld aan mensen die een hoge werkdruk ervaren of een ongunstige werk-privé-balans hebben, waardoor ze een verhoogd risico lopen op een burn-out of andere mentale gezondheidsproblemen.”

Better safe than sorry

Vragenlijsten en leefstijladviezen kunnen weinig kwaad, maar die aanvullende klinische testen? Daar is niet iedereen is een voorstander van. “Zulke testen geven een vals gevoel van veiligheid, want je weet niet hoe iets over een jaar is”, zegt Iris Lansdorp-Vogelaar, hoogleraar Modellering van Vroegopsporing. Problemen met je fysieke en je mentale gezondheid tegenkomen of zelfs voorkomen, klinkt ideaal. Toch gaat het bekende ‘better safe than sorry’ niet zonder meer op voor Lansdorp-Vogelaar. Zij geeft hierbij haast hetzelfde voorbeeld als Schuring: “Stel, je bent jong en leeft ontzettend ongezond. Rookt veel, eet veel fastfood en je uitslagen zijn toch allemaal goed. Dan zou je ook bij jezelf kunnen denken: ik kan zo doorgaan.”

Het is niet dat zo dat Lansdorp-Vogelaar niet gelooft in screenings, sterker nog: ze is groot voorstander wanneer het resultaat bewezen is. “Het doel van zo’n medische screening is op zich goed, maar ik zeg altijd: elke screening heeft nadelen, sommige hebben ook voordelen. Screenings zouden wat mij betreft alleen gedaan moeten worden bij bewezen effecten en bij de juiste doelgroepen. Over het algemeen hebben zulke tests bij mensen van boven de 45 meer zin dan bij jongeren.” Volgens Lansdorp-Vogelaar is er op dit moment geen, of nog onvoldoende, bewijs dat een algemeen preventief medisch onderzoek effect heeft.

Het gaat volgens Lansdorp-Vogelaar om de balans. Zijn de voordelen groter dan de nadelen? “Bij darmkanker zijn die voordelen bijvoorbeeld heel duidelijk: je hebt veertig procent minder kans op om te overlijden aan darmkanker als je deelneemt aan het bevolkingsonderzoek. Ook hebben echt veel minder Nederlanders baarmoederhalskanker sinds het bevolkingsonderzoek.”

Meer testen is meer stressen

Een nadelig effect van elke screening is bijvoorbeeld stress, zegt de hoogleraar. Niet alleen is het altijd spannend om te wachten op resultaten, het zorgt daarna vaker voor onnodige zorgen: “Je wordt blootgesteld aan mogelijke ziektes of kansen op mogelijke ziektes waar je bijvoorbeeld nooit last van krijgt. Stel er wordt een cyste in de alvleesklier gezien op een scan. De meeste cysten zijn goedaardig, maar je hebt iets meer kans op alvleesklierkanker. Een heel erg laag risico. Wel leef je daarna met veel meer stress.”

Waar Schuring de vooral de voordelen ziet van preventief medische onderzoeken, stelt Lansdorp-Vogelaar dat eerst onderzocht moet worden of die onderzoeken voldoende effect hebben. Dat is nog niet bewezen. Waar de twee het wel over eens zijn, is over het nut van preventieve scans met een MRI, zoals sommige bedrijven tegenwoordig aanbieden. Compleet overbodig, onnodig duur en onnodige belasting van de gezondheidszorg, vinden ze allebei. “Het mag in Nederland niet eens”, zegt Lansdorp-Vogelaar. “Je moet dan uitwijken naar België of Duitsland.” De wet beschermt mensen tegen zichzelf. Schuring: “Uit onderzoek blijkt dat zo’n scan of een uitgebreide gezondheidscheck met andere scans niet leidt tot lagere sterfte of kleinere kansen op ernstige aandoeningen.”