Bij dialoog over academische vrijheid leeft behoefte aan duidelijkheid

Zo’n veertig medewerkers en een handjevol studenten spraken maandag aan de Putselaan in groepjes over academische vrijheid in de context van een universiteit die middenin de samenleving staat. De Erasmus Universiteit wil een engaged university zijn, maar wat betekent dat voor de academische vrijheid van onderzoekers?

De locatie, bij Cultuur&Campus aan de Putselaan, is niet willekeurig. “Hier willen we verbinding maken met Rotterdam en de samenleving”, leidt rector magnificus Jantine Schuit de middag in. “Als engaged university willen we samen met onze omgeving een onderzoeks- en onderwijsagenda creëren.” Maar samenwerking brengt ook uitdagingen voor academische vrijheid met zich mee. Schuit werkte zelf jarenlang voor het RIVM, dat veel onderzoek doet in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. “Daar maakten we weleens mee dat het ministerie de titel van een onderzoek probeerde te beïnvloeden.” Over dat soort moeilijkheden gaat de dialoog over academische vrijheid vandaag.

Negatieve uitkomsten

Op de zolder van het oude schoolgebouw aan de Putselaan bespreken de drie panelleden hoe wetenschappers moeten omgaan met partners of opdrachtgevers die niet blij zijn met de uitkomsten van een onderzoek. “Het is een dilemma dat we niet kunnen oplossen”, zegt Arwin van Buuren. De Strategic Dean Impact & Engagement doet veel onderzoek voor de overheid. “Ik heb meegemaakt dat uitkomsten minder gewenst zijn, en dan wordt de formulering belangrijk. Ik ben er een beetje pragmatisch in in hoeverre ik een opdrachtgever het rapport laat meelezen voor ik bevindingen publiceer. Als je maar altijd achter je conclusies blijft staan.”

Eveline Crone, hoogleraar Developmental Neuroscience in Society, benadrukt het belang van goede communicatie en samenwerking vanaf het begin. Volgens haar komt het niet vaak voor dat opdrachtgevers of partners balen van negatieve onderzoeksuitkomsten: “Als je vanaf het begin goed communiceert en samenwerkt zijn je bevindingen ook hun bevindingen, zelfs als die negatief zijn.” Marguerite Soeteman-Reijnen, voorzitter van de Maatschappelijke Raad van Advies van de universiteit, voegt daaraan toe dat wetenschappers niet bang moeten zijn voor meningsverschillen, negatieve uitkomsten of belangenconflicten. “Geef het aan als dat speelt. Je kunt altijd ergens mee stoppen.”

Crone vraag het universiteitsbestuur om hulp: “Het komt weleens voor dat een partner je naam of onderzoek gebruikt om iets te verkopen, zonder dat je dat wil. Daar hebben wetenschappers hulp of steun bij nodig.”

Academische en democratische vrijheid

Na het panel bespreken deelnemers in kleine groepjes de vraag wat academische vrijheid betekent in de context van een engaged university. Bij meerdere deelnemers leeft de behoefte aan duidelijkheid: richtlijnen, een anker, een normatief kader of beleid over academische vrijheid en engagement. Aan een van de tafels waarschuwt een wetenschapper voor engagement washing: het risico bestaat dat wetenschappers gauw nog even een paar mensen op Zuid interviewen om aan de subsidievoorwaarden te voldoen. Onderwerpen als engagement, en eerder impact, zijn steeds vaker voorwaarden bij onderzoekssubsidies.

Een ander onderwerp dat steeds terugkomt: academische vrijheid en democratische vrijheden hangen met elkaar samen. Dat maakt het gesprek ook ingewikkeld, want waar ligt de grens tussen academische vrijheid en vrijheid van meningsuiting? Het is een van de inzichten die deelnemers via de mentimeter doorgeven aan het eind van de bijeenkomst: “We moeten kritischer zijn op hoe we de term academische vrijheid gebruiken.” Dat merkt ook Arwin van Buuren op aan het eind van de dialoog: “Hoe we de term gebruiken, behoeft verheldering: wat valt onder democratische vrijheden, en wat specifiek onder academische vrijheid.”