Na Ommoord willen ERGO-onderzoekers nu ook gezondheid van mensen op Zuid volgen

Wetenschappers volgen al 35 jaar de gezondheid van bewoners van de Rotterdamse wijk Ommoord. Als het aan hoofdonderzoeker Arfan Ikram ligt, gebeurt dit vanaf volgend jaar ook in Rotterdam-Zuid. Maar daar komt meer bij kijken dan verwacht.  

Sinds 1990 wordt in Ommoord onderzoek gedaan naar dementie en andere aandoeningen die op latere leeftijd veel voorkomen. Het is daarmee het langstlopende bevolkingsonderzoek van Nederland. Deelnemers worden om de paar jaar uitgebreid onderzocht, wat een goudmijn aan gezondheidsgegevens oplevert voor de onderzoekers.

Hoewel er in de Verenigde Staten al langer onderzoeken liepen waar mensen uit een bepaalde leeftijdscategorie voor een langdurige periode onderzocht worden, waren de onderzoekers van het Erasmus Rotterdam Gezondheid Onderzoek (ERGO) een van de eersten die dit concept toepasten in Nederland.

Arfan Ikram, epidemioloog en sinds 2017 hoofdonderzoeker van het ERGO-onderzoek, gaf dit jaar de Rotterdamlezing om over de rol van de stad in het wereldwijde dementieonderzoek te spreken. Tijdens de lezing deelde Ikram de inzichten van 35 jaar onderzoek in Ommoord. Zo zijn er steeds meer factoren bekend die dementiegevallen helpen verklaren. Ook kondigde hij aan het onderzoek te willen uitbreiden naar Rotterdam-Zuid.

Ommoord als startpunt

Tot nu toe bleef het onderzoek beperkt tot Ommoord. “We noemen het weliswaar de ‘Rotterdam Study’ (zoals het ERGO-onderzoek internationaal bekendstaat, red.), maar ons onderzoek is tot nu toe beperkt gebleven tot één wijk.” De keuze voor Ommoord was vooral vanwege de stabiliteit in de onderzochte groep: veel van de 45-plussers doen mee en er zijn weinig uitvallers. Dit maakt de wijk een geschikte plek voor langdurig onderzoek.

Door deelnemers elke vijf jaar opnieuw uit te nodigen en hen te volgen op het gebied van beweging, bloed, bloeddruk, bloedvaten, hart- en longfunctie, ogen en geheugen, konden de onderzoekers een beeld opbouwen van verschillende ziektes die veel voorkomen op oudere leeftijd, zoals dementie, hart- en vaatziekten, en botontkalking.

“Omdat er in de beginjaren zo weinig bekend was over bepaalde aandoeningen, kon de Ommoordse bevolking veel van de vragen die onderzoekers hadden helpen beantwoorden”, legt Ikram uit. “Of je nu in Ommoord kijkt of ergens anders, iemands bloeddruk wordt voor het belangrijkste deel toch bepaald door dezelfde biologische processen en factoren.”

Uitbreiden

Inmiddels worden de onderzoeksvragen specifieker. Zo spelen naast levensstijl en genetica ook andere factoren, zoals leefomgeving, een rol bij het ontstaan van ziektes. Ommoord heeft een heel andere bevolkingssamenstelling, sociaal-economische status en leeftijdsopbouw dan Rotterdam-Zuid. Juist die verschillen maken uitbreiding waardevol.

“Er valt nog zoveel meer te leren over andere plekken in Rotterdam”, vertelt Ikram. “Het onderzoeken van die verschillen kan nieuwe waardevolle inzichten opleveren die we anders nooit zouden vinden als we alleen in Ommoord zouden blijven. Daarom willen we een diversere groep deelnemers gaan volgen.”

Wat begon als idee, is inmiddels een concreet plan aan het worden. “Het is geen moonshot meer”, vertelt de hoofdonderzoeker. “Als alles volgens plan verloopt, hopen we volgend jaar onze eerste pilot te draaien.”

‘Opnieuw het wiel uitvinden’

Toch bleek de uitbreiding al snel uitdagender dan gedacht. “We begonnen met het idee: dat doen we wel even. Maar dat is veel makkelijker gezegd dan gedaan.” Geen van de huidige onderzoekers was betrokken bij het opzetten van het oorspronkelijke onderzoek in 1990. “We moesten in de archieven duiken om uit te zoeken wat er allemaal bij komt kijken. Wat dat betreft moesten het wiel opnieuw uitvinden.”

Toch heeft een frisse start ook voordelen, laat Ikram zien aan de hand van een voorbeeld. “In Ommoord hebben we altijd een klassieke bloeddrukmeter gebruikt. Omdat we in Zuid met een schone lei beginnen, kunnen we kiezen voor nieuwe technologieën, zoals een meter die automatisch gegevens registreert, zonder dat er variatie ontstaat in de meetresultaten omdat we verschillende meetapparaten gebruiken.”

Andere uitdagingen

Rotterdam-Zuid stelt het team ook voor andere uitdagingen. Zo wonen er meer mensen met verschillende achtergronden en veel jonge gezinnen. Dat laatste klinkt onschuldig, maar is in de praktijk een belangrijk aandachtspunt. “Ons onderzoek moet voorspelbaar in de uitvoering zijn”, benadrukt hij. “We willen dezelfde deelnemers over een langere periode kunnen volgen. Als jonge gezinnen over een aantal jaar ergens anders wonen, is het maar de vraag of ze terugkomen voor ons onderzoek.”

Al dit soort overwegingen worden meegenomen in de nieuwe onderzoeksopzet. “We moeten niet achteraf denken: hadden we hier maar rekening mee gehouden.”

Samen met de buurt

Centraal bij het onderzoek staat de samenwerking met de bewoners van Rotterdam-Zuid. Dat begint al bij de juiste vraagstelling. “We willen vooraf inventariseren wat mensen uit de buurt zelf willen weten. Misschien maken bewoners zich wel druk over de hoeveelheid groen in hun wijk, terwijl wij denken luchtvervuiling het belangrijkste is. Dan zullen we moeten schakelen”, zegt hij.

Hetzelfde geldt voor de manier waarop resultaten worden gecommuniceerd. Hierbij geeft hij nog een ander voorbeeld: “Stel dat ik in Ommoord een lezing zou geven met de boodschap ‘eet meer broccoli’ zouden de bewoners deze boodschap kunnen opvolgen. In Rotterdam-Zuid zijn er genoeg mensen die zouden zeggen dat ze überhaupt al blij zijn als er eten op tafel staat. We moeten daarom echt de leefwereld van de mensen van Zuid begrijpen voordat we met aanbevelingen komen.”

Volgens Ikram is dit echt een nieuwe manier van onderzoek doen. “In plaats van voor mensen onderzoek te doen, gaan we het met ze doen. Onderzoek doen verandert, en wij veranderen daarin mee.”