Hoe Jun Borras ontdekte dat landroof nog lang niet voorbij is

In 2008 bracht een klein ngo-rapport een wereldwijde landrush aan het licht, waarbij regeringen in het mondiale zuiden enorme stukken grond aan buitenlandse bedrijven gaven. Toen de media-aandacht wegebde, ging men ervan uit dat de gekte voorbij was. Maar Jun Borras ontdekte dat landroof nog lang niet was afgelopen.

De verwondering

“Voordat ik de academische wereld in ging, was ik activist op de Filipijnen en streed ik voor landhervorming. De meeste boeren bezitten het land waarop ze werken niet en betalen enorme huren aan grootgrondbezitters die het land zelf niet bewerken. Een middeleeuws feodaal systeem, maar het bestaat nog steeds in grote delen van het mondiale zuiden. Sinds mijn tijd als promovendus doe ik onderzoek naar landpolitiek, iets waar collega’s me aanvankelijk om uitlachten omdat ze het saai vonden. Dat veranderde vanaf 2008.”

“In 2008 publiceerde een kleine NGO een rapport over landroof. Daarin werd gedocumenteerd hoe buitenlandse bedrijven, in samenwerking met regeringen in het mondiale zuiden, enorme stukken grond in handen kregen en gewone plattelandsbewoners verdreven.

“Eerdere landdeals waren vooral met agribusiness voor voedsel- of voedergewassen. Maar de zoektocht naar hernieuwbare energie trok energiebedrijven aan die biofuel wilden produceren. Zij breidden de productie van palmolie en suikerriet uit, wat leidde tot grootschalige verdrijving en ontbossing. Ook bij projecten voor koolstofcompensatie – die vervuilende industrieën zoals luchtvaartmaatschappijen in staat stellen door te gaan met vervuilen – werden hectaren grond als ‘onaangetast’ aangewezen, waarbij de lokale bevolking verdreven werd. Daarbij kwam de financiële crisis van 2007, die pensioenfondsen dwong nieuwe investeringsmogelijkheden te zoeken, waarbij grond als winstgevend werd gezien. Dit alles leidde tot een mondiale landrush, met een intensiteit en hysterie vergelijkbaar met de Californische Gold Rush, inclusief fake news, de opkomst van bordelen en malafide notarissen.

“Halverwege de jaren 2010 was de mediabelangstelling verdwenen. Academici en internationale instellingen gingen ervan uit dat het probleem voorbij was. Maar tijdens bezoeken aan landen zag ik dat landroof doorging, ook al suggereerden gegevens dat de landdeals waren gestagneerd. Dat was een raadsel.”

Het eurekamoment

“De Land Matrix, een onafhankelijke monitor van landdeals, schatte dat een kwart miljard hectare land geroofd was. Mijn eurekamoment kwam toen ik besefte dat dit kwart miljard waarschijnlijk een onderschatting was, en dat de crowdsourcingmethode die de Land Matrix gebruikt zijn beperkingen heeft.

“NGO’s en academici noemen het landjepik ‘landdeals’, of klinisch ‘grootschalige landacquisities, LSLA’. Maar zoals ik het zie, draait landroof in essentie om controle over land – en dat kan legaal of illegaal zijn.

“Hier een illustratief voorbeeld: het Indiase bedrijf Karuturi, een van de grootste producenten en exporteurs van snijrozen. Het sloot een huurcontract van 49 jaar met de Ethiopische overheid voor 300.000 hectare, tegen een symbolische vergoeding. Het bedrijf kreeg 100.000 hectare onder controle, kapte het bos en verdreef de lokale nomadische boeren. Ze startten met de bedrijfsvoering maar stopten na ongeveer drie jaar. De deelstaatregering wilde het land terugvorderen, maar het bedrijf weigerde en beriep zich op hun wettelijke recht om het land 49 jaar lang te beheren. Vervolgens begonnen ze stukken onder te verhuren aan kleinere pachters. Deze zaak staat bekend als een niet-operationele of mislukte landdeal. De media en NGO’s besteedden er geen aandacht meer aan. Het werd onzichtbaar gemaakt.

“Zaken als deze hielpen ons de data te begrijpen. En zo kraakten we het raadsel: de landrush is voorbij, maar de landroof gaat door.”

Het onderzoek

“Ons team richtte zich op zeven landen, waaronder Colombia, Ethiopië en Myanmar, de mondiale hotspots van landroof. Samen met lokale partners voerde ik participerende observatie, enquêtes en groepsgesprekken uit. Over een periode van zes jaar, terwijl we de data analyseerden en voortdurend in gesprek bleven, groeide ons vertrouwen dat de oplossing die onze analyse bood plausibel was.”

Het vervolg

“Gisteren nog ontving ik de gedrukte exemplaren van ons 904 pagina’s tellende boek, met prachtige omslagillustraties van een Filipijnse activist-kunstenaar. Het is ongelooflijk belonend om de vruchten van ons werk te zien en positieve feedback te krijgen. Ik verken nu blogs, schilderijen en animaties, die bijvoorbeeld ook op TikTok en Instagram gebruikt kunnen worden, om het werk buiten de academische wereld toegankelijk te maken.

“De impact ontvouwt zich al: inzichten uit ons onderzoek beïnvloeden het maatschappelijk middenveld en nationale regeringen. Geïnspireerd door een conferentie over landroof die ik vorig jaar mede organiseerde, zal in februari 2026 in Colombia een VN-top over land plaatsvinden, waaraan naar verwachting zo’n 120 regeringen en agrarische sociale bewegingen zullen deelnemen. Hopelijk brengt dat in de toekomst verandering.”