Kunstworkshops en dansvoorstellingen spelen belangrijke rol tijdens oratie The art of healing

Tineke Abma aanvaardde op vrijdag 12 juni de leerstoel Kunst en zorg tijdens een bijzondere oratie vol kunst, dans en zang. “Kunst kan meer menselijkheid brengen in de zorg.”

Abma draagt de dag van haar oratie op aan haar vader, die er vanwege zijn ziekte Alzheimer niet bij kon zijn. Ze zag hoeveel vreugde zingen in mannenkoor de Freulesjongers haar vader gaf, die zich door zijn ziekte steeds meer afzonderde. Als eerbetoon aan hem, sluit het koor in een duet met mezzosopraan en dagvoorzitter Tania Kross de dag af. Kunst, in de breedste zin van het woord, concludeert Abma in haar oratie, heeft de kracht mensen te laten vergeten dat ze enkel patiënt zijn; kunst kan mensen helen.

Geïmproviseerde dans

Geheel in lijn met haar onderzoek, speelt kunst een belangrijke rol tijdens de oratie met de titel The art of healing. Zo wordt het publiek in de aula getrakteerd op twee voorstellingen van R.A.A.F. danst – een dansprogramma van Scapino Ballet Rotterdam waarin jongvolwassenen met en na kanker zich opnieuw tot hun lichaam leren verhouden, weg van medische ingrepen. Tijdens het symposium beginnen de dansers ietwat onwennig aan hun geïmproviseerde dans, als individuen die langs elkaar heen dwarrelen over het podium, dan weer als één organisme, elkaar vasthoudend, samen bewegend. Al dansend bewegen de vrouwen zich steeds losser, er verschijnt een lach op hun gezicht, aan het einde spat het plezier ervan af. “Helend om naar te kijken”, prijst Kross na afloop.

“Je kunt van alles vertellen en onderbouwen als het over kunst gaat, maar het zelf beleven en ervaren is het meest overtuigend”, licht Abma haar keuze om haar oratie te combineren met muziek- en dansvoorstellingen toe. Op het festival voorafgaand aan de oratie konden bezoekers deelnemen aan kunstworkshops. Tijdens het aansluitende symposium worden een panelgesprek en een keynote speech van ervaringsdeskundige en beleidsmaker bij de Wereldgezondheidsorganisatie Christopher Bailey afgewisseld met zang en dans.

‘Kunst kan helend werken’

Kunst, wil Abma het publiek tijdens The art of healing laten voelen, kan helend werken. Dat is niet hetzelfde als genezen: heling betekent in het reine komen met de dingen zoals ze zijn, als mens weer ‘heel’ zijn. In haar oratie legt Abma uit: “De moderne geneeskunde heeft geen model voor wat het betekent om als mens heel te zijn. Ze verdeelt de mens in losse specialismen, stelt meetbare feiten boven persoonlijke ervaringen en laat weinig ruimte voor zingeving, spiritualiteit en emotionele beleving. Juist daarin schiet zij tekort. Dat is precies waar de kracht van kunst ligt: kunstenaars brengen aandacht voor betekenis, verbeelding en het innerlijk. Daardoor vormen zij een onmisbare aanvulling op de curatieve zorg. Kunst kan meer menselijkheid brengen in de zorg.”

Maar hoe vat je de heling die mensen ervaren bij het maken van kunst in wetenschappelijke kennis? Precies dat is de opdracht aan Abma van zorgorganisatie Cordaan en het Museum van de Geest, die de leerstoel mede mogelijk maken. Wat kunstenaars en zorgprofessionals weten uit ervaring, is niet altijd systematisch onderzocht en wetenschappelijk bewijs was lang gefragmenteerd. Dat maakt het lastig voor organisaties als Cordaan te voldoen aan de eis van wetenschappelijk bewijs, die bijvoorbeeld zorgverzekeraars stellen voor de vergoeding van behandelingen.

De zoveelste expert

Aan Abma dus de taak om kunst in de zorg wetenschappelijke kracht bij te zetten. Daarbij begint ze niet vanaf nul. Met de leerstoel bouwt ze voort op een lange onderzoekcarrière waarin ze thema’s als zorg, inclusie en diversiteit, participatie en kunst combineerde. “De rol van kunst is steeds groter geworden in mijn werk, omdat ik gaandeweg merkte dat via kunst ik veel diepere connecties maakte met mensen, dan wanneer ik met een vragenlijst langskwam. Mensen zagen me dan als de zoveelste expert, en ik kreeg alleen sociaal wenselijke antwoorden. Maar als ik mensen vroeg naar een persoonlijke foto of een gedicht dat hen raakte, bracht dat veel mooiere gesprekken en reflecties op gang. Daarom ging ik met kunstenaars samenwerken; zij zijn immers de vakmensen. Ik leerde daar veel van, ik zag wat het mensen bracht.”

Kunstenares Sella Molenaar, verbonden aan het ambulante kunstteam van Cordaan, heeft wel een voorbeeld. Toen ze gekoppeld werd aan een vrouw met Parkinson en Alzheimer die goed kon schilderen, besloot Molenaar dat ze haar wilde vieren als kunstenaar. “We hebben een expositie van haar kunst georganiseerd in het buurthuis, er kwam een interview in de buurtkrant. Ze heeft zoveel nieuwe mensen leren kennen. Het heeft haar leven en haar wereld enorm verrijkt.” Cordaan werkt structureel samen met zeventig kunstinstellingen in Amsterdam. Samen met een promovenda aan de EUR onderzoekt Abma deze samenwerking om die kennis over te kunnen dragen aan zorgorganisaties elders in het land.

Dansende onderzoekers

Ook in het dansprogramma R.A.A.F. danst onderzoekt Abma hoe de beleving van dansers te vertalen is naar wetenschappelijke kaders. Daarvoor is methodologische vernieuwing nodig: de onderzoekers zelf hebben een dansachtergrond en dansen mee. Op die manier worden de onderzoekers onderdeel van de ervaring van de deelnemers aan het programma, wat hen in staat stelt een scherper beeld van die ervaringen te krijgen dan via vragenlijsten achteraf.

Naast onderzoek zet Abma zich met haar leerstoel ook in voor vernieuwing in het onderwijs. Ze wil zich richten op de zorgmanagers van de toekomst en stelt zich daar een ‘nieuwe pedagogiek’ bij voor. Die gaat niet alleen om het trainen van studenten in nieuwe onderzoeksmethoden, maar ook om het belang van ‘het scheppen en in stand houden van ruimte voor authentieke dialoog en het durven voelen en verkennen van de eigen kwetsbaarheid, lichamelijkheid en menselijkheid’, aldus Abma in haar oratie.

Aanknopingspunten voor het verkennen van de eigen kwetsbaarheid, lichamelijkheid en menselijkheid met behulp van kunst biedt Abma het publiek van The art of healing ruimschoots. Zangeres Tania Kross (die een gehoorbeschadiging heeft) brengt samen met blinde pianist Bert van den Brink drie liederen van componisten met een beperking of ziekte. En Janna Lint van R.A.A.F. danst onderzoekt al dansend de sterfelijkheid van haar eigen lichaam. Kunst stelt hen in staat zichzelf volledig uit te drukken. Of zoals het refrein waarop Lint danst het treffend uitdrukt: I have broken down walls. I defined, I designed my own recovery.