Waarom de economie niet toebehoort aan economen

Economen beschrijven de economie vaak in termen van wat zichtbaar en meetbaar is. Maar wat als het werk dat samenlevingen bij elkaar houdt, werk dat meestal onzichtbaar en ondergewaardeerd is, de ware basis vormt? Voor Wendy Harcourt was één enkel beeld genoeg om via een leven lang feministisch en ecologisch onderzoek tot een radicaal ander begrip te komen van wat de economie werkelijk is.

De verwondering

“Ik groeide op omringd door economen, want mijn vader, broer en echtgenoot waren economen. Zij spraken over markten, bedrijven en financiën. Daardoor ging ik geloven dat de economie iets was voor experts, en niets voor mij was.

“Als historicus heb ik altijd oog gehad voor de geschiedenis van ideeën. Later werd ik actief in feministische en ecologische bewegingen. Ik was geïnteresseerd in hoe mensen in hun levensonderhoud voorzien, overleven in moeilijke omstandigheden en samenleven in gemeenschappen. Ik heb inspirerende voorbeelden bestudeerd van hoe vindingrijke mensen rondkomen en alternatieve manieren van leven opzetten. Huishoudelijk en emotioneel werk, en gemeenschaps- en zorgtaken, komen meestal op de schouders van vrouwen terecht. Dergelijk reproductief werk is essentieel om een samenleving draaiende te houden. En toch werden al die activiteiten niet gezien als ‘echt werk’. Bovendien zijn het bij grote maatschappelijke kwesties en crises uiteindelijk nog steeds economen die de besluiten vormgeven, zelfs wanneer de vraagstukken cultureel, sociaal of ecologisch zijn.”

Het eurekamoment

“Toen ik post-development aan het ISS ging doceren, ging ik op zoek naar manieren om gemeenschapswerk en informele arbeid te conceptualiseren. Die zoektocht bracht me bij het werk van JK Gibson Graham. Toen ik hun werk over post-kapitalistische economie las en het diagram van de diverse economies iceberg zag, beleefde ik een echt eurekamoment.

“Wat we gewoonlijk erkennen en meten als economische activiteit beslaat slechts het zichtbare oppervlak, terwijl daaronder het veel grotere geheel van diverse economische activiteiten ligt dat de samenleving en het leven daadwerkelijk in stand houdt. Het beeld van de ijsberg was voor mij ongelooflijk bevrijdend. Het gaf me een taal om te verwoorden wat ik al lang had waargenomen maar niet kon benoemen: dat dit onzichtbare werk, grotendeels uitgevoerd door vrouwen, niet losstaat van de formele economie, maar juist het fundament vormt waarop die rust.”

Het onderzoek

“Ik heb deze benadering gebruikt in een groot EU-onderzoeksproject. Als onderdeel van het Wellbeing Ecology Gender cOMMUNITY (WEGO)-netwerk werkte ik nauw samen met coöperaties en lokale groepen, en onderzochten we hoe mensen hun levensonderhoud organiseren, bijvoorbeeld via zorg, ruilhandel en lokale voedselproductie. Het beeld van de ijsberg maakt het mogelijk deze praktijken serieus te nemen, zelfs wanneer ze niet netjes passen binnen conventionele economische modellen. Het stelde me in staat diverse economische activiteiten die het cruciale belang van zorg, vrouwenarbeid en milieu erkennen, in het centrum van het economische leven te plaatsen.

“Ook in het onderwijs werkt dit concept van de ijsberg heel goed. Wanneer studenten het zien, ervaren ze een moment van herkenning. Ik laat ze hun eigen ijsbergdiagrammen te maken op basis van hun leven en context. Plotseling is de economie niet langer iets afstandelijks of technisch, maar iets dat geworteld is in hun dagelijkse ervaringen. De promovendi in het WEGO-netwerk werden geïnspireerd door diverse economieën en keken naar de activiteiten onder de top van de ijsberg. Eén promotieonderzoek ging bijvoorbeeld over oudere vrouwen in ontvolkte gebieden van Japan, waar mannen en jongere generaties waren vertrokken. Door van lokale ingrediënten noedels te maken en te verkopen voorzagen deze vrouwen in hun eigen levensonderhoud, behielden ze lokale kennis en bouwden ze een gemeenschapseconomie naast de kapitalistische.”

De nasleep

“Deze inzichten stuiten soms op weerstand bij sommige studenten en op conferenties over duurzame ontwikkeling. Mainstream economen vinden het romantisch of vaag. Zij zien mijn onderzoek naar gender, alternatieve economie en zorg als sociologie of antropologie. En impliciet als minder belangrijk.

“Ik ben zelfverzekerder geworden in het tegenspreken van die opvatting. Juist omdat dit type onderzoek zo versterkend werkt. Wanneer de economie wordt gepresenteerd als iets abstracts, beheerd door afstandelijke experts, wordt het moeilijk je voor te stellen dat je er deel van uitmaakt en dat je de macht hebt om dingen te veranderen. Maar als je zorg, gemeenschap en alledaagse praktijken erkent als economische activiteiten, kunnen mensen de economie weer als iets van henzelf opeisen.

“En diverse economieën bestaan al. We hoeven niet te wachten op een revolutie om dingen te veranderen. Natuurlijk betekent dat niet dat het kapitalisme zal verdwijnen, of dat we niet hoeven te bestuderen hoe het verdwijnt. De punt van de ijsberg blijft belangrijk. Maar het is niet het hele verhaal. Economische alternatieven hoeven niet vanaf nul te worden uitgevonden. We moeten ze alleen beter begrijpen en meer ruimte creëren voor deze gemeenschappen en manieren van leven om tot bloei te komen. Dat is van enorm belang in een tijd van klimaatcrisis en diepe ongelijkheid.”