Waarom de Franse politiek wankelt onder de pensioenlast

Een groeiende staatsschuld van ruim 110 procent van het bruto binnenlands product, een verlaging van kredietwaardigheid en een politieke impasse die hervormingen blokkeert. De chaos in Frankrijk lijkt compleet. Econoom Casper de Vries legt uit wat er aan de hand is. “Dit is geen financiële crisis, maar een crisis omdat mensen niet willen werken.”

Wat is er precies aan de hand in Frankrijk?

“Frankrijk heeft een hoge staatsschuld, en die is nog verder aan het oplopen. Dat komt vooral door hoge pensioenuitgaven. Door vergrijzing komen er steeds meer gepensioneerden per werkende. In Europa moet binnen dertig jaar een werkend persoon gemiddeld twee keer zoveel pensioen ophoesten voor de gepensioneerden als nu. Dat legt een enorme spanning op de economie. Want de jongeren willen dat niet meer betalen, en de ouderen willen geen lager of korter pensioen. Dat botst.

“En dan moet een land lenen. En als het dan geen pensioenhervormingen doorvoert, dan loopt de staatsschuld op. In Nederland, Duitsland en Denemarken blijft de situatie redelijk houdbaar, met een staatsschuld van onder de 100 procent van het bruto binnenlands product. Maar in Frankrijk gaat de schuld bij ongewijzigd beleid naar 200 procent van het bbp. En dat is ook precies het probleem.”

Je bedoelt dat er geen hervormingen doorgevoerd worden door de politieke impasse?

“Ja. Macron verloor in 2022 de meerderheid in het Franse lagerhuis, de Assemblée Nationale. Onder Macron voerde premier Borne in 2023 een nieuwe Pensioenwet in, zonder instemming van het parlement. Kort door de bocht gezegd ligt de pensioenleeftijd in Frankrijk nu op 62 jaar, maar de hervorming zou die op 64 brengen.

“Het leverde hevige protesten op. Macron verloor enorm aan populariteit, en hij stelde een nieuwe premier aan om de gemoederen te bedaren. Inmiddels zijn we drie premiers verder, maar het parlement blijft tegen hervormingen en andere impopulaire maatregelen stemmen. Sinds september is Lecornu premier. Zijn eerste kabinet viel na 26 dagen, en nu is hij sinds 10 oktober voor de tweede keer premier. Hij heeft gezegd dat hij de hervormingen niet terug gaat draaien, maar voorlopig in de koelkast zet. Dat kan een politieke overlevingsstrategie zijn, maar op een bepaald moment gaat de wal het schip keren.”

Er zijn toch regels vanuit de EU om staatsschuld in toom te houden?

“Ja, die afspraken zijn gemaakt voordat de euro er kwam; het is een zogenaamde stabiliteits- en groeipact. Een wassen neus. Frankrijk heeft zich er nooit aan gehouden. De Europese Commissie heeft Frankrijk daar nooit voor op de vingers getikt, ik denk omdat we Frankrijk te hard nodig hebben in de EU.

“Nu zien we dat de markt het vuile werk opknapt dat het pact zou moeten doen. Kredietbeoordelaars zien aankomen dat de staatsschuld van Frankrijk onhoudbaar wordt, en omdat het er niet naar uitziet dat er binnen afzienbare tijd hervormingen komen, hebben ze de kredietrating van Frankrijk verlaagd.

“Die rating baseren ze op de staat van de economie en de aanwending van de schulden. Als een land leent om te investeren in groei, dan blijft de schuld vaak wel houdbaar. Maar Frankrijk leent vooral om pensioenen te betalen. En wat doen ouderen met dat geld? Ja, het is leuk hoor, reisjes maken. Maar iemand moet het uiteindelijk betalen en dat levert spanning op in de economie, en dus ook op de kredietwaardigheid van het land.”

Wat is er zo belangrijk aan Frankrijk dat de Europese Commissie ze niet kan aanpakken?

“Als Europa moeten we nou eenmaal gezamenlijk opereren. En dat is om allerlei redenen. Met de gekte van Poetin en Trump wordt maar weer eens duidelijk dat we elkaar in Europa nodig hebben voor geopolitiek en defensie. En ook economisch hebben we elkaar nodig. Waarom missen wij die hele AI-revolutie? Omdat we geen schaal hebben. Alles wordt hier per land uitgevogeld en uitgevoerd. In Amerika kan iets nieuws meteen over bijna 300 miljoen mensen uitgerold worden. En ook de interne markt van Europa is belangrijk. We exporteren veel naar Frankrijk. Een recessie in Frankrijk waait daardoor makkelijk over naar Nederland. Dus je kan de Fransen bashen om hun begroting, maar we hebben elkaar nodig.”

Wordt Frankrijk het volgende Griekenland? Moeten we ons zorgen maken dat er weer net zo’n eurocrisis komt?

“Frankrijk moet over haar staatsobligaties al een hogere rente betalen, maar dat loopt nog niet zo uit de hand als voor Griekenland het geval was. Als de staatsschuld heel hoog wordt, ben je als land erg kwetsbaar. Er hoeft maar iets te gebeuren, zeg een vulkaanuitbarsting in IJsland, of een inval van Rusland ergens, en de rente gaat wereldwijd omhoog. Dan moet je ineens veel meer rente betalen en wordt je staatsschuld onbetaalbaar. Het is moeilijk te weten wanneer het moment komt dat alles in elkaar stort. Maar hoe hoger de staatsschuld, hoe groter die kans.”

Welke rol heeft de Europese Centrale Bank in de situatie in Frankrijk? Zou die moeten inspringen, zoals het tijdens de eurocrisis en de coronapandemie heeft gedaan?

“Eigenlijk niet. De ECB heeft maar één doelstelling en dat is prijsstabiliteit in de eurozone. Op het moment dat de rentestanden van landen echt ver uit elkaar gaan lopen, kan de ECB tijdelijk een pleister plakken door de Franse staatsschulden op te kopen. Maar als Frankrijk geen structurele veranderingen doorvoert, dan betalen uiteindelijk andere eurolanden daarvoor de prijs.

“Ik weet niet of de ECB een rechte rug houdt en inderdaad geen schulden gaat opkopen. Ik denk eerlijk gezegd van niet. Het opkopen van schulden in de coronatijd vond ik ook overmatig, al is niet iedere econoom dat met me eens. Maar mede daardoor zitten we nu met zo’n hoge inflatie.”

Kan je dat uitleggen?

“Door de vooroorlogse depressiejaren hebben veel economen en politici een tunnelvisie ontwikkeld. Iedereen dacht dat je met monetair beleid de vraagzijde van de economie kan stimuleren. Lage rentes, meer krediet, meer investeringen, meer consumptie. Maar de grap is dat nu bijna iedereen werkt, en dan heeft monetair beleid geen enkel effect. Dan krijg je alleen inflatie.

“Tinbergen had een regel die stelde dat je voor elk probleem een apart instrument moet inzetten. De ECB zet haar rentebeleid in voor prijsstabiliteit. En de afzonderlijke regeringen zijn verantwoordelijk voor hun budget, en moeten dus zelf dat budget in de hand houden. En dan is het een oneigenlijk instrument om monetair beleid te mengen in overheidsfinanciën. Als er een financiële crisis is, dan kan je monetair beleid gebruiken. Maar wat er in Frankrijk aan de hand is, is geen financiële crisis. Het is een crisis omdat mensen niet willen werken. Frankrijk veroorzaakt dit zelf. Dan is meer werken de enige manier om dat aan te pakken.”

Dat is een duidelijke boodschap. Maar het ziet er niet naar uit dat dit in Frankrijk gaat gebeuren. Hoe zie je dat verder gaan?

“In Frankrijk zijn er drie blokken die alle drie geen meerderheid hebben, maar die absoluut niet met elkaar willen samenwerken. In het midden zit Macron, en de steun voor Macron is heel erg geslonken. Dan heb je op links, Mélenchon, die faliekant tegen hervormingen is. En aan de rechterkant heb je de populisten zoals Le Pen, die net als Wilders doen alsof voor niets de zon opgaat. Die hebben mooie plannen, ze zeggen alleen nooit waar het geld vandaan moet komen.”

“Grote kans dat Le Pen aan de macht komt, maar eigenlijk maakt het niet uit wie er wint. Het lijkt erop dat dit nog dertig jaar gaat duren. Dan is deze generatie van pensioengerechtigden overleden, en is de demografische samenstelling weer rechtgetrokken. Of Frankrijk het financieel zo lang kan uitzitten, dat hoef ik gelukkig niet te voorspellen.”

Ook in Nederland is veel politieke instabiliteit, en krijgt het populisme meer voet aan de grond. Hoe groot is de kans dat Nederland in dezelfde positie komt als Frankrijk?

“De PVV zegt ook dat ze de pensioenen willen verhogen en de pensioenleeftijd verlagen. Stel dat ze aan de macht komen en de pensioenhervormingen willen terugdraaien, dan komt Nederland vrijwel acuut in budgettaire problemen.

“Gelukkig heeft Nederland een dubbele uitzonderingspositie in Europa. We vergrijzen iets minder snel, en we hebben meer gespaard voor pensioenen. Andere landen betalen de pensioenen uit de lopende begroting. Dat wil zeggen dat werkende mensen betalen voor de mensen die in hetzelfde jaar pensioen ontvangen. In Nederland doen we dat ook met de AOW, maar de rest komt uit pensioenfondsen waar al eerder voor gespaard is.

“En in Nederland hebben we wel de pensioenleeftijd verhoogd, en we hebben allerlei contraproductieve regelingen zoals de VUT, vervroegde uittreding, al afgeschaft. Daardoor zijn we nu ongeveer het beste jongetje van de klas. De arbeidsparticipatie van ouderen is in Nederland het hoogste van de EU. Mede hierdoor loopt onze staatsschuld niet problematisch op als we geen verdere hervormingen doorvoeren.”

Als Nederland een uitzondering is in Europa, wat gaan we er dan van merken dat de landen om ons heen wel vergrijzen?

“Oost-Europa vergrijst het snelst van de hele EU. De arbeidsmigratie uit Polen, Roemenië en Bulgarije gaat binnen enkele jaren opdrogen. Dus die partijen die minder migratie willen, die gaan vanzelf hun zin krijgen, zeker als we de buitengrenzen dicht houden. Maar daar gaan we wel voor betalen. Groenten worden duurder als niemand meer in het Westland wil werken. Huizen worden duurder als we niet genoeg mensen hebben in de bouw. Ook hier gaan we dus de effecten van vergrijzing in Europa voelen, en ook hier moeten we dus meer gaan werken.”

Moet de pensioenleeftijd in Nederland dan nog verder omhoog?

“Dat gaat op den duur wel gebeuren. Die leeftijd van 65 is in 1889 door Bismarck in Duitsland ingevoerd. Dat haalde toen maar een enkeling, dan is het wel betaalbaar. Maar dat getal is niet heilig. Het goede nieuws is dat we inmiddels twintig jaar langer gezond leven, en dus ook langer kunnen werken. Bovendien is de oplossing niet alleen langer doorwerken. We kunnen ook meer gebruikmaken van mensen aan de zijlijn, zoals asielzoekers.”

Je klinkt ondanks de economische problemen best optimistisch. Waar komt dat optimisme vandaan?

“Mensen doen alsof het slecht nieuws is dat we moeten werken, maar het goede nieuws is dat de huidige economische problemen op te lossen zijn met meer werken. En ja, dat is eigenlijk een hele positieve boodschap. Er zijn allerlei studies waaruit blijkt dat werken na je zestigste goed voor je is. Natuurlijk geldt dat niet voor mensen met fysiek zware beroepen. Eigenlijk zouden we stratenmakers op hun veertigste moeten ontslaan, zoals vroeger bij brandweerlieden en militairen gebeurde, en ze begeleiden in het omscholen naar een ander beroep. En ook zieke mensen moeten we als samenleving ondersteunen. Maar voor alle andere mensen geldt: blijf werken. Ik ben 70 en ben met emeritaat, en ik werk nog altijd. Werken is hartstikke leuk en goed voor je.”