Coschappers Pranet en Juulia in Kenia: ‘In West-Pokot ben je meer dan dertig koeien waard als je genitale verminking ondergaat’

Geneeskundestudenten Pranet en Juulia geven deze zomer voorlichting over genitale verminking, menstruatie en anticonceptie in Kenia. Ook lopen ze mee in het plaatselijke ziekenhuis voor hun coschap. Voor EM houden ze een dagboek bij.

Dag 1 – Van Rotterdam naar Kapenguria

Onze reis begint in een overvolle tram naar Rotterdam Centraal. Vol verwachtingen – en spanning – hebben we onze koffers volgepropt met menstruatieproducten, vierhonderd paracetamoltabletten, schriften en heel veel stroopwafels.

Na een nacht bij Juulia’s ouders in Brussel stappen we het vliegtuig in. Met flink wat turbulentie landen we in Nairobi. De volgende dag rijden we door naar Kapenguria, een dorp in West Pokot, een gebied in het westen van Kenia, tegen de grens met Oeganda. Langs de weg zien we mensen, ezels, varkens, geiten en koeien. Pranet voelt zich helemaal terug op het Indiase platteland en Juulia heeft vooral veel foto’s gemaakt. Het meest verbaasd waren we over het gebrek aan straatafval. Dat zijn we van Rotterdam wel anders gewend. En los van het bruine kraanwater bij Juulia en de kapotte badkamerlichten bij Pranet hebben we een prima en bovenal veilige plek om te verblijven in Kapenguria voor de komende dagen.

Dag 3 – Kennismaking met John en Terry

Vandaag ontmoeten we onze begeleiders: John Lodomo en Terry Chepyatich.

John werkt al jaren samen met Dr. Paul Mertens, onze coschapbegeleider en voorzitter van de Dutch Kenyan Health Foundation. Samen zetten ze zich in tegen genitale verminking bij vrouwen en helpen vrouwen die hiermee te maken hebben gehad. En Terry kronen we meteen tot de girlboss van Pokot. Ze richtte Pokot Women’s Health Rights op (een grassroots-organisatie die opkomt voor vrouwenrechten in de regio). Ze strijdt tegen genitale verminking en kindhuwelijken, geeft seksuele voorlichting en promoot vrouweneducatie. Het Pokot-volk uit deze regio staat bekend om hun in stand gehouden tradities en gebruiken, waaronder genitale verminking bij vrouwen.

Onze rol de komende dagen? Terry en John ondersteunen met medische kennis en, hoe gek ook, met ons ‘westerse’ uiterlijk dat een privilege met zich meebrengt: mensen luisteren vaak sneller naar muzungu, oftewel witte mensen.

Tijdens een wandeling met ze horen we een gesprek waarin iemand vraagt: ‘Atta tich?’ In het Pokot betekent dat: ‘Hoeveel koeien?’ Al snel ontdekken we dat dit om een huwelijksaanzoek gaat. In Pokot betaalt de man namelijk geen bruidsschat in geld, maar in koeien. De manieren om meer koeien waard te zijn? Een opleiding, een baan en helaas ook genitale verminking ondergaan – je bent dan meer dan dertig koeien waard.

Als we op straat lopen, horen we mensen ons muzungu noemen. John en Terry leggen uit dat Pranet ook gezien wordt als een wit persoon, aangezien er weinig buitenlandse mensen in Pokot komen. Wel zien ze het verschil in onze huidskleur dus soms vragen ze of we uit hetzelfde land komen.

We leren ook hoe bijzonder de Pokot-namen zijn: Pokotters zijn onderverdeeld in verschillende familielijnen, ook wel clans genoemd. Elke clan heeft een totem waarnaar de clan is vernoemd, bijvoorbeeld zon, maan, leeuw, kikker, donder en bliksem. Je neemt de clannaam over van je vader en je mag niet trouwen met iemand van dezelfde clan of die van een van je ouders. Vrouwen krijgen namen die beginnen met ‘Che’, mannen met ‘Ki’. Terry besluit ons om te dopen tot Pokot girls: Chebet voor Juulia (van de Chemket, de leeuwenclan) en Chepkemoi voor Pranet (van Cheptani, de olifantenclan).

Dag 5 – Eerste dag veldwerk

Onze eerste dag veldwerk is bij de grens met Oeganda. Hiervoor rijden we 40 minuten naar een klein dorpje waar we kennismaken met een groep lokale Pokotters. We beginnen met een kerkceremonie waarin we zingen, klappen en springen. Daarna volgt een voorstelronde waarin iedereen zijn Pokot- en clannaam noemt.

Samen met Terry als vertaler praten we met een groep van 28 mannen en vrouwen over anatomie, vrouwelijke genitale verminking, menstruatie en anticonceptie. In ons publiek hebben we onder andere een 19-jarige die borstvoeding geeft aan haar kind, een 20-jarige met drie kinderen en nog vier andere 20-jarige jonge moeders.

Van anticonceptie wordt ons publiek niet enthousiast. De prikpil kennen ze, één man durft condooms te noemen. De mannen willen geen condooms gebruiken, omdat condooms volgens hen alleen maar gebruikt worden door sekswerkers. De vrouwen gebruiken geen anticonceptie door angst voor onvruchtbaarheid, opstapeling van de pillen in de buik en bijwerkingen van buikpijn en rugpijn. Wij leggen vervolgens uit dat het allemaal fabels zijn.

Ook menstruatie-armoede is een groot probleem. Meisjes gebruiken lappen die ze regelmatig verwisselen, waardoor ze niet naar school of werk kunnen. Ze hebben ook geen pijnstilling. Niemand kent maandverband of tampons. We laten zien hoe maandverband werkt en geven een paar stuks mee, plus wat paracetamol. We vinden dit te weinig, maar volgens John en Terry is het voldoende voor ze om de producten uit te proberen.

Dan bespreken we genitale verminking. Oudere vrouwen in de groep beelden in een toneelstuk uit hoe ze vroeger het ritueel van de verminking deden:

Een vrouw zit naakt op een steen. Een vrouwenbesnijder snijdt de clitoris weg, het snijden is zo grof dat niet alleen de clitoris wordt weggesneden maar vaak ook delen daaromheen. Daarna wordt het afgesneden deel opgepakt en in de lucht weggegooid.

De vrouw moet in bed blijven om de heling te bevorderen, zodat de randen van de wond bij elkaar blijven. Bij het plassen moet ze op de grond liggen en een andere vrouw helpt haar benen omhoog te houden. Als ze genezen is, blijft er in de vulva een klein gat over waaruit urine en menstruatiebloed kan lopen. Voor de penetratie na het huwelijk wordt de vagina van de vrouw heropend of uitgerekt met een geitenhoorn. Dit veroorzaakt vaak weer een nieuwe wond.

Hoewel wij over hevigere vormen van genitale verminking wisten, is het toch heftig om het in een toneelstuk te zien. Het werd misschien gezien als een eervolle rite naar vrouw-zijn, maar het zou voor ons mensonterend zijn om naakt op een steen te zitten terwijl iedereen kijkt naar hoe er in je wordt gesneden.

Ook vanuit medisch perspectief vinden we het gruwelijk dat dit soort rituelen zoveel onnodig leed en permanente schade veroorzaken. Er is geen verdoving, hetzelfde mes wordt gebruikt voor meerdere vrouwen waardoor er risico is op overdracht van infectieziekten zoals HIV. Door de kleine overblijvende opening waar de urine en menstruatiebloed uit moeten, zijn menstruaties erg pijnlijk en is er risico op infecties.

Daarboven vonden we het nog verdrietiger dat vlak voor of na het huwelijk de opening alsnog wordt opgerekt met een geitenhoorn. Maar ook dan blijft geslachtsgemeenschap pijnlijk. Ook bij de bevalling levert dit complicaties op zoals maternale bloeding, het zetten van een knip en overgaan op keizersnede. Na de bevalling is er een groot risico op vaginale, blaas- en anale fistels.

Gelukkig vertellen de vrouwen in de groep daarna trots dat ze genitale verminking niet meer laten doen. Het is nu illegaal in Kenia en wordt zelfs actief ontmoedigd op de radio.

Dag 9 – Avontuur bij Mount Mtelo

Dit weekend logeren we in de EcoLodge in Mbara, een accommodatie in de bergen met uitzicht over mount Mtelo, een bekende berg in de regio. De lodge wordt gerund door John en Angela en hun zes kinderen.

Om half acht vertrekken we met Casteline en Hobson, de kinderen van John en Angela. Na drie uur ploeteren door modder, riviertjes en steile paden bereiken we een vlakte voor de eerste stop, waar Juulia met een boek zou wachten terwijl de rest doorgaat naar de top.

Maar na tien minuten barst de stortregen los. Casteline keert terug om samen met Juulia naar de lodge te gaan. Onderweg verdwalen ze en moeten ze meerdere kinderen muntjes geven om de weg te wijzen. En als ze eindelijk aankomen, kan Juulia de kamers niet in omdat Pranet de sleutels bij zich heeft.

Ondertussen bereiken Pranet en Hobson na vijf uur lopen de top van Mount Mtelo (hoogte van 3336m), doorweekt maar blij. Het uitzicht? Een kruis en witte mist.

Twintig koeien, tien valmomenten, zompige modderige voeten en koude stijve handen later, vinden Hobson en Pranet, onderweg terug naar de lodge, onderdak bij een vrouw en haar dochter in een hutje. Ze zitten rillend met blote voeten bij het vuur tussen scharrelende kippen en kuikens. Af en toe duwt een koe zijn kop naar binnen. De vrouw leeft volledig zelfvoorzienend, met een akker en dieren. Naast de kleding en het bed in de hut, hebben deze vrouw en haar dochter geen andere bezittingen.

Als dank voor de gastvrijheid geeft Pranet haar notenmix en het geld dat ze bij zich heeft (1000 Keniaanse shilling, ongeveer 6,70 euro, hier genoeg voor meerdere maaltijden). De vrouw was dankbaar voor het gebaar.

Terug bij de ecolodge ziet Pranet eruit alsof ze met een leeuw had gevochten (en had gewonnen!), met modder en koeienvlaai op haar benen.

Lees volgende week deel 2.