Harde bezuinigingen in Argentinië: ‘We zetten de toekomst van onze universiteiten op het spel’

Lege klaslokalen, aftakelende voorzieningen en vertrekkende docenten. Sinds president Javier Milei aan de macht is, staan Argentijnse universiteiten onder grote financiële druk. Tijdens zijn uitwisseling ging IBCoM-student Stef Straver op zoek naar de impact van de bezuinigingen op het universiteitsonderwijs.

Ik ben op uitwisseling in Buenos Aires en zit met een groepje medestudenten in een van de vele cafés in de stad, waar ik vertel over mijn uitwisselingservaringen. Ik ben tot nu toe positief verrast door mijn universiteit, La Universidad Torcuato Di Tella. De campus is modern, de lessen zijn goed, de docenten bekwaam.

Dat is lang niet overal zo, merkt een Argentijnse medestudent op. Veel publieke universiteiten zouden namelijk in grote financiële problemen zitten sinds Milei’s aantreden in 2023. Aan de privé-universiteit waar ik studeer is daar weinig van te merken, maar hier studeren is slechts voor een kleine groep weggelegd. Mijn medestudent studeert hier met een beurs. Studenten zonder beurs betalen duizenden euro’s collegegeld per jaar.

Het onderwerp wekt direct mijn interesse. Ook in Nederland wilde het vorige kabinet ‘ongekend hard’ bezuinigen op het hoger onderwijs. Hoewel deze plannen grotendeels werden teruggedraaid, is de financiële toekomst precair. Ik vraag mij af: kan Nederland iets leren van de situatie in Argentinië?

De universiteit als springplank

Mijn zoektocht begint met een mail naar Marcelo Rabossi. Hij is gespecialiseerd in hogeronderwijsbeleid en universiteitsfinanciering. Ik hoop dat hij mij meer kan vertellen over de huidige situatie. Een week later spreken we af in zijn werkkamer op de Universiteit Di Tella.

Rabossi legt uit dat ongeveer 80 procent van de Argentijnse studenten aan een publieke universiteit studeert. Daar is studeren gratis en zijn er geen toelatingseisen of examens. De overige 20 procent gaat naar een privé-universiteit, waar studenten wel collegegeld betalen. Vaak zijn er toelatingsexamens.

De combinatie van gratis studeren en vrije studiekeuze maakte de publieke universiteiten boegbeelden van het land. “Deze universiteiten speelden een centrale rol in de ontwikkeling van Argentinië en genieten daardoor veel aanzien in de samenleving”, vertelt Rabossi. “Studeren aan deze universiteiten is iets om trots op te zijn.”

“Niemand stelde deze Argentijnse traditie ter discussie”, vervolgt hij. De komst van Milei veranderde dat. “Hij wilde bijvoorbeeld studenten aan publieke universiteiten laten betalen voor hun opleiding. De universiteiten wezen dat voorstel af.”

Dat publieke universiteiten geen collegegeld innen maakt ze kwetsbaar. “90 procent van hun inkomsten komt van de overheid”, merkt Rabossi op. “Milei heeft het budget na zijn aantreden flink verlaagd. Daar begon het probleem.”

Uitverkoop

In de tussentijd ben ik via een medestudent in contact gekomen met Eugenia. Zij studeert aan de Universidad de Buenos Aires (UBA), de grootste publieke universiteit van Argentinië, en is actief in de protestbeweging tegen de bezuinigingen. Ze nodigt me uit om langs te komen.

Zodra ik het universiteitsgebouw van de UBA binnenstap, voelt het alsof ik terug in de tijd ga. Het gebouw is oud, ademt geschiedenis en hangt vol met spandoeken met protestteksten.

Het is er ook verdacht stil. De meeste lokalen zijn leeg en donker. Slechts in een paar lokalen werken studenten geconcentreerd aan hun projectopdrachten.

Op de grote binnenplaats werken studenten aan een enorm spandoek met daarop het woord ‘remate’, oftewel uitverkoop. Het verwijst naar een protest van eind vorige eeuw, toen een vergelijkbaar spandoek bijna het hele universiteitsgebouw bedekte. Volgende week nemen de studenten het mee naar de vijfde landelijke protestmars tegen de bezuinigingen op het universiteitsstelsel. “Studenten zijn woest”, vertelt Eugenia.

Geen toiletpapier of wifi

Eugenia merkt de bezuinigingen dagelijks. “Er is minder personeel om de universiteit schoon te houden, de toiletten zijn slecht onderhouden en veel computers werken niet meer. Toiletpapier of wifi is er niet.”

Later op de middag zie ik wat ze bedoelt. Op bijna alle toiletten hangt een papiertje met de tekst ‘buiten gebruik’. Toiletpapier is nergens te vinden.

Een begroting die achterblijft

De financiële problemen spelen al langer op de universiteiten, maar sinds Milei’s aantreden zijn ze verder toegenomen. Zoals hij tijdens zijn verkiezingscampagne beloofde, ging hij met de kettingzaag door veel overheidsuitgaven, om zo de hoge inflatie te beteugelen.

Rabossi schat dat de universiteitsbegroting met ongeveer 35 procent is gedaald. “Voor 2027 vroegen de universiteiten gezamenlijk om 11 biljoen Argentijnse peso’s.” Omgerekend is dat bijna 6.5 miljard euro. “De regering was slechts bereid 7 biljoen peso’s beschikbaar te stellen. Volgens de raad die alle publieke universiteiten vertegenwoordigt is dat bedrag slechts voldoende om salarissen te betalen.”

Docenten vertrekken

Docenten zijn extra hard getroffen. Volgens CONADU, een landelijke vakbond van universitaire docenten, hebben zij een kwart van hun koopkracht verloren. Rabossi komt ook op dit percentage uit. “Voor Milei aan de macht kwam, waren de lonen van docenten in de publieke en privésector min of meer gelijk. Inmiddels is er een groot verschil”, benadrukt hij. Velen combineren meerdere banen om de eindjes aan elkaar te knopen.

Eugenia illustreert dit met een voorbeeld uit haar eigen familie. “Mijn ouders werken allebei als scheikundige. Mijn vader werkt aan de universiteit, mijn moeder bij een commercieel bedrijf.  Zij verdient met één baan evenveel als mijn vader, terwijl hij er vier heeft.”

Studenten betalen de rekening

Het vertrek van docenten raakt ook de studenten. Voor Joel, student Data Science, vielen een heel semester lang de lessen uit. “Veel docenten hebben de universiteit verlaten voor het bedrijfsleven. Daar verdienen ze meer. Omdat docenten maar moeilijk kunnen rondkomen, kan ik het ze niet kwalijk nemen.”

Eugenia miste een maand aan lessen, al had dat bij haar een andere reden: “Mijn docenten staakten tegen de bezuinigingen.” Ze vreest voor een grotere exodus als de bezuinigingen aanhouden.

De situatie doet me denken aan mijn eigen opleiding. Ook daar vertrokken verschillende docenten, waardoor mijn werkgroepen een stuk groter werden.

Wetenschap in de knel

Niet alle docenten vertrekken. Wie blijft, probeert er het beste van te maken. Bruno Martin Aramburu, onderzoeksassistent en docent, keerde eind 2023 terug naar zijn thuisland na een aantal jaar in het buitenland gewerkt te hebben.

Kort na zijn aanstelling kreeg hij een onderzoeksbudget toegewezen. Dat bedrag heeft hij alleen nooit ontvangen. “De regering besloot om deze budgetten stop te zetten. De universiteit moet nu alles uit eigen zak betalen.” Hij kan nauwelijks nog nieuw onderzoek doen.

Ook Aramburu vreest dat meer collega’s vertrekken. Op termijn kan dat grote gevolgen hebben. “Als de kennisoverdracht opdroogt, moeten onderzoekers elke keer zelf het wiel opnieuw uitvinden. Voor onderzoekers die in het buitenland een PhD doen, is het niet interessant om terug te komen.”

Rabossi deelt die zorgen. “Als je niet investeert in wetenschap, is de toekomst onzeker. Als we alleen vertrouwen op primaire productie, zoals Milei graag wil, groeit de economie, maar ontwikkelen we ons niet. Er zit geen strategisch plan achter.”

Studeren in onzekerheid

De bezuinigingen raken niet alleen de kwaliteit van het onderwijs, ze maken studeren ook ontoegankelijker. Eugenia ziet dat steeds meer studenten ‘prioriteit moeten geven aan werken’. Daardoor komt hun studie op de tweede plaats. “Toegang tot de universiteit mag dan gratis zijn, alles daaromheen niet.” Voorheen kon de universiteit studenten met een kleine portemonnee helpen, nu niet meer. “Hierdoor kunnen minder mensen het zich nog veroorloven om naar de universiteit te gaan.”

Joel ziet een tweedeling ontstaan. ‘Financiële middelen bepalen steeds meer onze studeerkansen. Studenten die het zich kunnen veroorloven, stappen over naar een privé-universiteit. De studenten die dat niet kunnen, lopen leerachterstanden op.”

Strijd

Een kleine groep studenten steunt Milei’s bezuinigingen wél. “Zij vinden dat publieke universiteiten overheidsgeld inefficiënt besteden en zich verzetten tegen onafhankelijke financiële controles”, vertelt Rabossi. Ook beschuldigen deze studenten universiteiten van vriendjespolitiek. “Veel academische functies zouden naar politieke bondgenoten gaan.”

Santino, economiestudent aan de privé-universiteit waar ik studeer, plaatst de steun voor Milei in bredere context. “Veel Argentijnen waren het beleid van de vorige regeringen beu en stemden daarom op Milei. Hij is het resultaat van jarenlange frustratie.” Volgens hem gaat de discussie niet over het bestaansrecht van openbaar onderwijs, maar eerder om ‘het gebrek aan transparantie over de besteding van het geld’.

Wat Nederland van Argentinië kan leren

Voor ik naar huis ga, vraag ik wat belangrijke aandachtspunten voor Nederland zijn. Joel waarschuwt: “Als iemand zegt dat hij ergens in gaat snijden, moet je ervan uitgaan dat hij dat daadwerkelijk doet. Hier zeiden mensen: ‘We hebben toch een parlement? Dat zal het niet zover laten komen.’ Maar het parlement heeft Milei niet kunnen tegenhouden. Het heeft zelfs nieuwe wetten aangenomen om de universiteiten extra geld te geven, maar Milei trekt zich daar niets van aan.” De strijd om de uitvoering van deze wetten wordt inmiddels uitgevochten bij de rechter.

Volgens Eugenia dreigt er nog een ander gevaar: minder mensen steunen de universiteiten. “Als mensen zich gaan afvragen hoe zinvol de universiteit is, of waarom zij belasting betalen zodat iemand anders kan studeren, dan gaat het duidelijk de verkeerde kant op. Hiermee zetten we de toekomst van onze universiteiten op het spel.”