Nieuwe gedragscode voor wetenschap benadrukt ‘eigenheid en autonomie’

Universiteiten en hogescholen dienen hun onderzoekers te beschermen tegen druk en inmenging. Wetenschappers moeten voorzichtig zijn met AI. Dat staat in de nieuwe gedragscode wetenschappelijke integriteit.

De gedragscode wetenschappelijke integriteit is na acht jaar herzien. De conceptversie werd vorig jaar al gedeeld. Vandaag presenteert de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) de definitieve versie.

De kernprincipes blijven hetzelfde. Wetenschappers moeten bijvoorbeeld geen data of bronnen verzinnen, zich niet laten leiden door politieke of commerciële belangen en ervoor zorgen dat hun onderzoek navolgbaar en controleerbaar is.

Maar er is ook iets veranderd. De betrokkenheid van de politiek en de samenleving bij onderzoek ‘is de afgelopen decennia toegenomen’, schrijven de auteurs van de code. Daarom is het belangrijk dat alle betrokken partijen ‘elkaars eigenheid en autonomie’ respecteren.

Vorige week nog concludeerde de KNAW dat de academische vrijheid wettelijk beschermd moet worden.

Druk en inmenging

Onderzoeksinstellingen, zoals hogescholen en universiteiten, krijgen in de nieuwe code meer verantwoordelijkheid. Ze moeten hun wetenschappers beschermen ‘tegen ongeoorloofde druk en inmenging, zowel van binnen als van buiten de instelling’.

Daarnaast moeten onderzoekers zorgvuldig zijn bij het delen van hun werk: publiceer bijvoorbeeld niet in tijdschriften die zich niet houden aan de principes van wetenschappelijke integriteit.

AI-tools

Zoals ook al bleek uit de conceptversie, krijgt technologie meer aandacht in de nieuwe code. Vooral de opkomst van AI laat zich gelden. De formulering blijft wel breed: het gebruik van technologie moet in lijn zijn ‘met de principes en standaarden uit deze code’.

De precieze invulling blijft bij de wetenschappers zelf. Wel worden onderzoeksinstellingen opgeroepen om duidelijke richtlijnen op te stellen. Daarin moet staan welke technologieën, en dus ook welke AI-tools, gebruikt kunnen worden.

Open science

De nieuwe code benadrukt ook het belang van open science. Data en onderzoek moeten zoveel mogelijk openbaar en toegankelijk zijn, ‘tenzij er gegronde redenen zijn om dat niet te doen’.

De nieuwe gedragscode is vanaf 1 januari 2027 van kracht en geldt voor onderzoekers aan universiteiten, hogescholen, academische ziekenhuizen en andere onderzoeksinstellingen.