Het treurige jubileum van de machteloze medewerkers en studenten

Dertig jaar geleden schafte toenmalig Onderwijsminister Jo Ritzen de democratie op universiteiten af. Columnist Chris Aalberts treurt om het gebrek aan debat en discussie daardoor op de universiteit.

Er was een tijd dat de universiteit een democratische organisatie was, maar inmiddels kan bijna niemand zich dat nog herinneren. Universiteiten hadden een universiteitsraad en faculteitsraden waarin medewerkers en studenten meebestuurden. Het is dertig jaar geleden dat dit medebestuur werd vervangen door het huidige stelsel: het college van bestuur en de decanen bepalen, studenten en medewerkers moeten het doen met medezeggenschap. Een treurig jubileum. 

Het toeval wil dat de aanstichter van dit alles zijn memoires heeft uitgebracht: oud-minister van Onderwijs Jo Ritzen (PvdA). Hoe kijkt hij zelf terug op deze reorganisatie? In zijn boek reflecteert hij op het beleid van de kabinetten waarin hij minister was: Lubbers-III en Paars-I. Terugkijkend zie je dat hij de maatschappelijke onvrede van nu minstens deels ziet als het gevolg van het beleid van toen: verzakelijking, marktwerking, internationalisering, en daarmee minder publieke sector en meer migratie.

Mooi, zoveel eerlijkheid van een oud-minister, maar over de gevolgen van het door hem geïntroduceerde universitaire bestuursmodel gaat zijn boek niet. Dat is raar, want het beleid ten aanzien van universiteiten had last van precies dezelfde trends: geen interne democratie meer maar top-down bestuur, meer internationalisering omdat concurrentie altijd goed zou zijn. De stilte van Ritzen is extra gek omdat hij na zijn ministerschap als baas van de Universiteit Maastricht binnen zijn eigen stelsel werkte.

Het voornaamste effect van deze veranderingen laat zich raden: een brede ondermijning van de betrokkenheid van medewerkers en studenten bij de universitaire organisatie. De binding met de instellingen nam sowieso al af door de toegenomen mobiliteit, maar daar kwam de weggenomen macht van medewerkers en studenten nog eens bovenop. Hun ervaringen leggen nog maar weinig gewicht in de schaal om de eenvoudige reden dat dat niet meer hoeft. Medezeggenschap vormt hooguit wat hindermacht.

Iedereen die dit niet gelooft, moet gewoon even kijken naar de praktijk van alledag aan onze eigen universiteit. Het College van Bestuur praat openlijk over een reorganisatieplan dat niet zo mag heten. Binnenkort werken we in powerhouses, die neerkomen op een fusie van faculteiten. Organisatieonderdelen worden groter dan ze ooit zijn geweest. De menselijke maat is voor medewerkers en studenten aantrekkelijker en dus kun je je afvragen of een universiteitsraad dertig jaar geleden met zoiets had ingestemd.

Grootse plannen en nauwelijks publiek debat, dat is de erfenis van Ritzen. De meeste studenten en medewerkers halen er hun schouders over op. Over een paar jaar ben ik hier toch weg, hoor je velen denken. Waar is het forum voor openbare discussie over majeure organisatieveranderingen? Waarom regent het geen debatten en bijeenkomsten? Waarom is het aantal opiniestukken over zo’n ‘toekomstscenario’ minimaal? Waarom zijn er geen handtekeningenacties om inspraak te eisen?

De Universiteitsraad kan dat levendige debat niet vervangen, al is het maar omdat deze bijna per definitie in de luwte opereert. Het ergste is: dat was te voorspellen, want als je mensen hun inspraak afpakt, zullen velen vroeg of laat concluderen dat betrokkenheid tamelijk zinloos is. Waarom zou Ritzen in zijn boek niet reflecteren op de door hem ingevoerde bestuursmodel? De vraag stellen is hem beantwoorden.