Wetenschappers laten zich door politici gebruiken

Maak onderzoekers niet verantwoordelijk voor politieke keuzes, zegt hoogleraar Filosofie Ronald van Raak.

De coronacrisis lijkt alweer zo lang geleden, maar de gevolgen van de pandemie waren enorm – ook op de universiteiten. In meerdere perioden in de jaren 2020-2022 werd de universiteit gesloten en konden de studenten alleen nog digitaal colleges volgen. Het studentenleven kwam tot stilstand, doordat cafés en verenigingen sloten, en er werd zelfs een avondklok ingesteld.

Deze zomer moest ik terugdenken aan die tijd, op de momenten dat ik de verhoren volgde van de parlementaire enquêtecommissie, die onderzoek doet naar de politieke aanpak van de coronacrisis. Toenmalige bewindspersonen, onder wie ook premier Mark Rutte, verschenen voor de commissie. 

Opnieuw hoorde ik hetzelfde verhaal, dat Mark Rutte ook al eerder hield tijdens de persconferenties midden in de coronatijd: het gekozen beleid was het beste beleid, want het was gebaseerd op de inzichten van de wetenschap. Dat klinkt heel goed: politici die luisteren naar de wetenschap. Maar het is heel erg, want de wetenschap liet zich zo door de politiek gebruiken.

Politiek is het afwegen van belangen en het maken van keuzes, die in coronatijd een enorme invloed hadden op mensen. Kiezen tussen botsende belangen, zoals van de volksgezondheid, om de pandemie in te dammen, en die van de economie, die stil kwam te staan. Of die van ziekenhuizen die overliepen en scholen die dichtgingen: ouderen moesten worden beschermd, maar jongeren raakten ondertussen depressief.

Het is heel wijs als politici zich laten informeren door wetenschappers en zich bij hun keuzes baseren op de laatste kennis en inzichten. Iets heel anders is het als politici zeggen dat ze hun beleid, of hun politieke keuzes, hebben gebaseerd op de wetenschap. Dan verschuilen politici zich en zo proberen bestuurders hun verantwoordelijkheid af te schuiven.

Academische onderzoekers maken geen politieke keuzes – en bovendien: dé wetenschap bestaat helemaal niet. Het maakt nogal uit of je in een pandemie advies vraagt van een medicus of van een econoom, van een bestuurs- of onderwijsdeskundige, van mensen die onderzoek doen naar ouderen of juist naar jongeren: andere wetenschappers bieden andere perspectieven – dat is ook de kracht van de wetenschap. 

Het was een strategie van bewindspersonen om zich te verschuilen achter de wetenschap. Dit bleek voor hen ook succesvol, maar voor de wetenschappers nogal gevaarlijk. Vooral virologen die met regelmaat informatie gaven in de media, werden door boze mensen afgerekend op door bestuurders gekozen maatregelen – met ernstige digitale en fysieke bedreigingen en intimidatie tot gevolg.

Wij wetenschappers  zouden ons veel beter moeten weren, op het moment dat politici besluiten om zich achter ons onderzoek te verschuilen. Het kan best zijn dat de politiek gemakkelijker wordt, als politici zich kunnen beroepen op wetenschappelijk onderzoek. Maar de wetenschap verliest veel aan geloofwaardigheid, als we ons door bestuurders verantwoordelijk laten maken voor hun politieke keuzes.