Hoe zeehonden hun taal aanpassen aan elkaar, en wat dat zegt over ons mensen

We zetten onszelf graag boven de rest van het dierenrijk, maar volgens bioloog Koen de Reus is dat een gemiste kans. In zijn onderzoek naar zeehonden laat hij zien hoe sociaal en adaptief hun communicatie is, en hoeveel dat ons kan leren over onszelf. “Dat zeehonden graag alleen zijn, betekent niet dat ze niet sociaal zijn.”

De verwondering

“De mens wordt vaak neergezet als iets bijzonders, maar zelf heb ik dat nooit zo gevoeld. Dieren vind ik veel fascinerender. Ze zijn intelligent, en dat zie je. Toen ik een jaar of vijftien was en met mijn ouders in Canada was, kwamen we een kolonie zeehonden tegen. Ik vroeg of ik mocht blijven kijken. Anderhalf uur later kwamen mijn ouders terug van hun wandeling, en zat ik nog precies op dezelfde plek. We kunnen veel van dieren leren, ook over onszelf. 

“Voor mijn afstudeerscriptie liep ik stage bij het zeehondencentrum in Pieterburen. Daar deed Andrea Ravignani, die later mijn promotor zou worden, onderzoek naar de vocale ontwikkeling van zeehonden. Een aantal dieren, zoals dolfijnen, vleermuizen, papegaaien en olifanten, kunnen nieuwe geluiden leren of bestaande aanpassen aan hun omgeving. Dat noem je vocaal leren. Zeehonden staan sinds de jaren tachtig ook op die lijst. Toen bleek dat een zeehond in de VS menselijke woorden kon nadoen. Maar daar is vervolgens weinig onderzoek naar gedaan.

“Ik had een discussie met mijn stagebegeleider, die zei dat zeehonden niet sociaal zijn omdat ze veel tijd alleen doorbrengen. Dat vond ik onzin. Alleen zijn betekent niet dat je geen sociale vaardigheden hebt. Dat was precies wat ik wilde onderzoeken.

“In het centrum zijn drie aparte basins waar pups werden gehouden. Binnen zo’n locatie kunnen ze elkaar horen, maar tussen de locaties niet. Dat bracht me op een idee: zouden zeehonden die elkaar kunnen horen ook vergelijkbaar gaan klinken?”

Het onderzoek

“Al tijdens mijn stage liep ik met een recorder om mijn nek rond en nam ik tijdens voedermomenten de geluiden van pups op. In totaal verzamelde ik meer dan duizend uur aan opnames van 64 zeehonden. Meer dan de helft kon ik binnen de paar weken dat ze in de opvang waren, herkennen aan hun roep. In de natuur helpt dat moeders om hun pups terug te vinden op het land nadat ze zijn gaan vissen in de zee.

“Tijdens mijn promotieonderzoek analyseerde ik geluidsopnames op elf eigenschappen, zoals toonhoogte, duur en intensiteit. Voor elke roep berekende ik een middenpunt over die elf eigenschappen. Met behulp daarvan berekende ik de ‘akoestische afstand’ tussen verschillende roepen. Geluiden die op elkaar lijken hebben een kleine afstand, terwijl afwijkende geluiden verder uit elkaar liggen. Die afstanden gebruikte ik vervolgens om te testen of de roepen van zeehonden die elkaar kunnen horen meer op elkaar lijken dan die van zeehonden die elkaar niet horen.”

Het eurekamoment

“Het bouwen van het statische model was niet zo moeilijk, maar ik moest wel wachten op de data en veel voorbereiden. Ik herinner me nog precies dat ene testje waaruit bleek dat het verschil echt significant was. Dat was heel gaaf. Hier zat ik maanden op te azen. Zie je wel, zeehonden zijn unieke, sociale beesten, met hun eigen sociale levens! 

“Zeehonden passen hun communicatie op elkaar aan. Dat doen wij mensen ook: we passen onze spraak aan om verbinding te maken of juist afstand te creëren. Dat zie je terug in accenten. Het lijkt er dus op dat zeehonden dat ook kunnen. Ze zijn attent, en hun sociale interacties beïnvloeden hun communicatie.”

De nasleep

“Bij presentaties van mijn bevindingen voor een lekenpubliek heb ik bij sommige mensen hun ogen zien opengaan. De mens voelt zich vaak niet echt deel van de natuur. Maar we zijn ook dieren, en we zijn onderdeel van de natuur, van de ecosystemen, en we hebben andere diersoorten nodig om te overleven. Het is belangrijk te laten zien dat andere dieren eigenschappen hebben die we als mensen vaak alleen aan onszelf toekennen. 

“Er is nog veel te doen in dit soort onderzoek. Ik heb me bijvoorbeeld alleen gericht op de gewone zeehond, terwijl de grijze zeehond ook interessant is, net als andere vocaal lerende soorten. En het zou kunnen dat zeehonden ook non-verbaal communiceren. Misschien zit er een zee van betekenis in hoe ze hun snorharen bewegen of met hun flippers slaan.”