Oorlog in Iran: krijgt de energietransitie een duw of een klap?

De oorlog in Iran jaagt de benzineprijs op, en werkt door tot in de voedselketen: via gas als grondstof voor kunstmest en olie als basis voor plastic. Daarmee wordt pijnlijk zichtbaar hoe verweven het energiesysteem is met vrijwel alles wat we consumeren. Zorgt deze crisis ervoor dat we sneller gaan verduurzamen? Econoom Ronald Huisman heeft goede hoop.

Kan de oorlog in Iran leiden tot een versnelling van de energietransitie?

“In 2022, na de inval van Rusland in Oekraïne, schoten de gasprijzen ook door het dak. Tijdens die piek had iedereen het over verduurzamen. Maar de gasprijs zakte vrij snel weer terug naar een normaal prijsniveau, en alles ging weer terug naar business as usual. Daarbovenop kregen we een wat populistischere regering, die ervoor zorgde dat het onzekerder werd om te investeren in duurzame energie. Zo stortte bijvoorbeeld de zonnepanelenmarkt in elkaar.”

“Toch zien we dat die vraag naar zonnepanelen nu in één keer weer heel hard stijgt. Veel mensen voelen wel aan dat wat er nu in Iran gebeurt problemen op de veel langere termijn oplevert dan in 2022. 20 procent van de olie op de wereldmarkt moet door de Straat van Hormuz, die nu al wekenlang geblokkeerd is. Trumps strategie is onduidelijk, en er is veel onzekerheid over hoe we hier uitkomen.

“De lengte van de crisis kan wel een prikkel zijn om meer te gaan investeren in duurzame energie. En de hogere prijs van plastic en voedsel gaat er zeker voor zorgen dat mensen meer willen recyclen en hergebruiken. In die zin heb ik wel hoop dat het conflict een katalysator is van bewustwording en gedragsverandering.”

Valt er met deze hoge prijzen niet juist een hoop te verdienen aan olie en gas? Shell heeft bijvoorbeeld bijna een miljard euro extra winst gemaakt. Gaat dat niet in tegen de prikkel om te verduurzamen?

“De oliebedrijven verdienen hier nu inderdaad veel aan. Maar dat is maar tijdelijk, als die gas- en olieprijzen weer zakken dan vallen die winsten weer weg. In Nederland zijn tientallen kleinere energiebedrijven die zonneparken of windmolenparken financieren, of met allerlei innovatieve manieren van duurzame energie bezig zijn. Die kunnen tegenwicht bieden aan de grote energiebedrijven. Vattenfall bijvoorbeeld werkt er echt duidelijk aan om het aandeel fossiel naar beneden te brengen.”

Waarom zijn we nog steeds zo afhankelijk van fossiele energiebronnen? Wat zijn de knelpunten in de energietransitie?

“Veel investeerders, zoals pensioenfondsen, willen wel duurzaam beleggen, maar er zijn geen goede businesscases om in te investeren. Op veel duurzame projecten zit onvoldoende rendement. Wind op zee is op dit moment heel moeilijk te financieren. Als je het vergelijkt met een paar jaar geleden zijn de kosten van personeel en materieel enorm gestegen, waardoor die projecten niet meer rendabel zijn.

“Een ander probleem is de congestie op het netwerk. Er is de afgelopen jaren te weinig geïnvesteerd in de uitbreiding van de elektriciteitsnetwerken. Die groene stroom kan wel opgewekt worden, maar als we de infrastructuur niet hebben om het op te slaan of te verplaatsen, dan heb je er niks aan.”

Dit klinkt als een probleem dat we hadden kunnen zien aankomen. Waarom hebben de overheid of investeerders daar niet op geanticipeerd?

“Het probleem is dat zowel de financierders als de overheid niet vanuit de hele energieketen denken, maar vanuit losse elementen ervan. De overheid heeft bijvoorbeeld wel windmolens en zonnepanelen gesubsidieerd. Daardoor hebben we een enorme groei doorgemaakt op gebied van duurzame energie. Nederland is nu koploper in Europa in het opwekken van groene energie, maar omdat er niet genoeg geïnvesteerd is in de infrastructuur, kunnen we er nu weinig mee.”

Zie je een verschuiving in beleggingen sinds de oorlog in Iran? Reageren investeerders er al op door meer op duurzame energie in te zetten?

“Dit zijn letterlijk tankers die je moet bijsturen. Zo snel passen grotere beleggingsfondsen hun strategie niet aan. Wat ik wel zie is dat ze zich bewuster worden van wat voor systeemrisico’s deze oorlog oplevert en wat dat betekent voor hun beleggingsprofiel. De landbouwsector in een aantal landen in Afrika wordt bijvoorbeeld hierdoor al hard geraakt door het kunstmesttekort. Investeerders met sociale investeringsdoelen, zoals het tegengaan van voedseltekort in Afrika, raken ook in het nauw door een energiecrisis.”

Hoe kunnen we minder afhankelijk worden van dit soort geopolitieke grillen?

“Geopolitieke risico’s zijn onderdeel van het systeem. En investeerders moeten meer in systemen denken om die risico’s in te perken. In plaats van te focussen op één aandeel, moeten ze inzien dat er meerdere schakels in de keten zijn die elkaar nodig hebben om het hele energiesysteem te laten werken.

“Als je er op die manier naar kijkt, dan ga je anders beleggen dan wanneer je dat ‘op z’n Wall Streets’ doet. Die kortetermijn-manier van beleggen in losse aandelen is losgezongen van de reële economie. Als investeerders meer oog zouden hebben voor systemen zoals de duurzame energiesector, dan kunnen ze het hele netwerk ondersteunen. Dat maakt het minder kwetsbaar voor risico’s zoals de geopolitieke impact die we nu zien. Dit is geen kortetermijnoplossing, maar in mijn optiek wel de enige manier om hier op langere termijn uit te komen.”

Is dat iets waar investeerders ook echt mee bezig zijn?

“In Europa belegt ongeveer 34 procent van de investeerders in duurzame fondsen, en dat percentage stijgt. Een deel daarvan is ook echt bezig met impact investing. Dat is een beleggingsstrategie waarbij investeerders proberen impact te hebben op de reële economie, om zo bij te dragen aan bijvoorbeeld de energietransitie, of andere sustainable development goals. In Nederland wil bijvoorbeeld PGGM, een investment manager voor pensioenfondsen, een groot deel van haar vermogen op zo’n manier beleggen.”

In hoeverre zijn duurzaamheidsinvesteringen afhankelijk van het politieke klimaat?

“In de VS wordt onder Trump duurzaamheid compleet overboord gegooid en afgeschilderd als een hobby van de Democraten. Ook hier is er spanning tussen kortetermijn- en langetermijndenkers. Ik hoop inderdaad niet dat we Trumpiaanser gaan denken, maar daar heb ik wel vertrouwen in. In de EU is het duurzaamheidsbeleid veel meer verankerd. Bijvoorbeeld in de EU-taxonomie voor duurzame activiteiten, dat bedrijven verplicht over duurzaamheid te rapporteren.”

Wat vind je van de maatregelen die het kabinet neemt tegen deze crisis?

“Ik snap dat het raar voelt dat ze niet iets aan de prijs aan de pomp doen, want dat is waar het pijn doet en het gebeurt wel in Duitsland en België. Maar ik vind het wel dapper dat ze niet alleen maar pleisters plakken op waar het pijn doet, maar echt vooruitkijken naar hoe we hier structureel beter uit kunnen komen. Ze maken het bijvoorbeeld makkelijker voor lage- en middeninkomens om een elektrische auto te kopen. Tot nu toe was dat, zelfs met subsidie, alleen besteed aan de rijken. Die hele energietransitie is tot nu toe niet bepaald een inclusieve.Toch zal iedereen mee moeten, alleen een bovenlaag die het anders doet is geen transitie.”

Sinds de oorlog in Iran is er ook weer politieke discussie over het heropenen van de Groningse gasbronnen. Hoe zie jij dat?  

“Die beslissing om de gasputten te dichten is een ideologische beslissing. Zo van: we moeten van het gas af, dus we stoppen ermee. Maar een energietransitie is precies dat: een transitie. Je kan niet van de ene op de andere dag overstappen van fossiel op duurzaam. Dat denkt men soms wel, ook in de politiek. Een transitie duurt jaren, en in de tussentijd wil je de minst vervuilende fossiele brandstof gebruiken. Dat is nu gas, want dat stoot het minste CO2 uit. De toevoer uit Rusland is weggevallen. Met de blokkade van de straat van Hormuz valt er nog een aanvoerroute weg. Op dit moment is de grootste leverancier de Verenigde Staten. Ja, hoe voelen we ons daar op dit moment bij?

“Dus zowel vanuit de energietransitie gezien, als vanuit de geopolitieke situatie is het een goed idee om weer gas op te pompen in Nederland. Natuurlijk is er het persoonlijk leed van de Groningers. Die afweging moet goed gemaakt worden, daar weet ik persoonlijk weinig van. Maar de gasreserves hebben we gewoon nodig om de tijd te overbruggen tot we verduurzaamd zijn.”