Kiezers die op populisten stemmen maken wel degelijk rationele keuzes, ontdekte Otto Swank

Trumpstemmers zouden niet rationeel zijn. Otto Swank geloofde er niets van. Zijn zoektocht naar een betere verklaring leidde tot een wiskundig model dat blootlegt hoe ook rationele keuzes kunnen uitmonden in onverwachte verkiezingsuitslagen en in de opmars van hedendaagse populisten.

De verwondering

“Bij elke verkiezingsuitslag zat ik als kind aan de tv gekluisterd. Ik kom uit een CDA-gezin, maar mijn drie oudere broers dachten juist verschillend. Er werd thuis veel over politiek gesproken. Dat was soms wel spannend, die gesprekken liepen hoog op. En ik vond toen de cijfertjes al leuk. Dus dat hele gebeuren van peilingen, stemmen, uitslagen en verschuivende zetels, dat trok me meteen.

“Ik heb een enorme interne drang om te begrijpen hoe beslissingen binnen een democratie werken. Dat werd de lijn in mijn onderzoek als politiek econoom. Die fascinatie voor kiezersgedrag speelde weer sterk op bij de eerste verkiezing van Trump. Ik hoorde economen zeggen dat kiezers gek waren, en ik was daar echt boos over. Het leek me erg onwaarschijnlijk dat mensen massaal hun verstand kwijt zijn. Er moet een betere verklaring zijn waarom kiezers doen wat ze doen. Dat was het moment dat ik weer in kiezersgedrag dook.”

Het onderzoek

“Mainstream economische modellen gaan dan uit van twee dingen: wat wil iemand en wat kan iemand? Dat vertaalt zich goed naar politiek gedrag. Dat eerste gaat over iemands voorkeuren, en het tweede gaat in dit geval over de informatie die iemand heeft, en of die klopt of niet. Samen met Dana Sisak en Benoit Crutzen heb ik dat vertaald in wiskundige formules die we vervolgens bij elkaar brachten in een model.

“In het model keken we naar twee groepen kiezers: een kleine, goed geïnformeerde groep die weet wat in haar belang is, en een veel grotere groep die dat maar gedeeltelijk weet. Cruciaal is dat de kans dat je het juiste signaal krijgt over wat goed of slecht voor je is, verschilt tussen die groepen. Stel dat een deel van die grote groep het verkeerde signaal krijgt, dus niet de informatie die overeenkomt met hun belang, dan zullen ze stemmen voor iets wat eigenlijk niet in hun eigen belang is. Zo kan beleid dat eigenlijk voordelig is voor de elite bijvoorbeeld, toch een meerderheid van de stemmen krijgen.”

Het eurekamoment

“Het berekenen van die stemmen was niet eens zo ingewikkeld. Maar verklaren waarom juist nu populisten terrein winnen, dat was lastig. Ons model laat zien dat dat mechanisme vooral speelt bij complexe onderwerpen, zoals globalisering, migratie, economische onzekerheid. Hierover krijgen slechter geïnformeerde meerderheidsgroepen minder vaak het juiste signaal.

“De afgelopen jaren waren er dus verkiezingsuitslagen die het belang van de elite dienden. En precies dat creëert ruimte voor populistische politici. Het is lastig voor traditionele politieke partijen om daarmee te breken, omdat ze dan ook tegen de elite en beleid waar ze zelf aan mee hebben gewerkt aan moeten schoppen. Ons model laat zien dat het juist voor outsiders in de politiek makkelijker is om succesvol die groep met meer onzekerheid aan te spreken.”

“Tijdens het onderzoek heb ik de wiskunde wel in mijn hoofd zitten, maar om dat eruit te krijgen is soms lastig. Als de wiskunde op z’n plek valt en aansluit bij de verklaring van het kiezersgedrag en ik me realiseer dat het model een paper wordt, dan komen er wel adrenaline en andere fijne stofjes vrij.”

De nasleep

“De paper bleek behoorlijk controversieel. Één van de referenten, een politicoloog, weigerde op een gegeven moment zelfs verder te refereren. Dat ons model een rationele verklaring gaf voor waarom mensen op iemand als Trump stemmen ging kennelijk zo in tegen zijn morele kompas.

“Mijn eigen beeld is ook gekanteld. Voor mij en mijn collega’s is globalisering vooral prettig: meer lekker eten, meer diversiteit, goedkope schoonmakers. Ik ben me gaan realiseren dat er een grote groep mensen is voor wie globalisering of migratie helemaal niet vanzelfsprekend gunstig is, bijvoorbeeld door meer concurrentie van goedkope arbeid.

“Aan de London School of Economics geeft iemand zelfs college over de paper en hij noemt het ‘de beste verklaring van populisme’ die hij kent. Dat is echt een compliment. Zelf blijf ik het model uitbouwen. Mijn vervolgonderzoek gaat over waarom migratie zo’n splijtzwam is. Ik kijk hoe groepen van elkaar leren wat ‘acceptabel’ stemgedrag is. Denk aan hoe in Duitsland na de oorlog een sterke norm bestond tegen partijen met vreemdelingenhaat, en hoe die norm in de laatste tien jaar toch is gaan schuiven. Ik probeer te begrijpen hoe zulke normen lokaal ontstaan, hoe ze zich verspreiden, en hoe dat zichtbaar wordt in stemgedrag.”