Afkomst doet ertoe, weet Kyra Hanemaaijer uit haar onderzoek en boekenkast

Uit het onderzoek van Kyra Hanemaaijer blijkt dat afkomst van invloed kan zijn op hoe je wordt behandeld in het Nederlandse rechtssysteem. Vorig jaar rondde ze haar promotieonderzoek af en las ze dertig boeken. Het boek The vanishing half van Brit Bennett maakte indruk omdat het zichtbaar maakt hoe afkomst en huidskleur bepalend zijn voor een levensloop.

We kennen de verhalen over discriminerende behandelingen van zwarte mensen in het Amerikaanse rechtssysteem; het lot van George Floyd ging de wereld over. Witte en zwarte mensen in Amerika kunnen niet per definitie rekenen op een gelijke behandeling door de politie of in de rechtszaal, blijkt uit onderzoeken. Maar wat weten we eigenlijk over de invloed van afkomst in het Nederlandse rechtssysteem?

“Verrassend weinig”, zegt Kyra Hanemaaijer. “Er is heel veel gedetailleerde data over delicten, rechterlijke uitspraken en schuldigen waar nauwelijks naar wordt gekeken. Want binnen de wereldwijde wetenschap krijgt Nederland niet zoveel aandacht.” Maar van Hanemaaijer wel.

Ze studeerde Economie en Rechten en promoveerde begin dit jaar op de economie van criminaliteit. Tijdens haar studies was ze onderzoeksassistent bij de rechtenfaculteit en ze heeft lang gedacht dat ze haar promotieonderzoek daar zou doen, maar uiteindelijk koos ze voor economie, voor het kwantitatieve onderzoek. “In het recht denken we na over normen. Vanuit economisch perspectief kan ik kijken naar het effect van die normen. Ik beleef meer lol aan werken met cijfers en de conclusies die ik aan mijn onderzoek kan verbinden maken meer impact dan bij kwalitatief onderzoek.”

Meten is weten

Tijdens haar promotie werkte ze met data waaruit ze snel kon opmaken dat mensen in Nederland met een migratieachtergrond meer en langere gevangenisstraffen krijgen dan mensen zonder een migratieachtergrond. “Het is verleidelijk om dat toe te schrijven aan discriminatie, maar er kunnen heel veel oorzaken voor zijn”, zegt Hanemaaijer. Hier geldt het adagium correlatie is geen causaliteit. Maar de economie heeft methodes om causaliteit te kunnen onderzoeken.

Een schok met schokkende gevolgen

Op 18 september 2019 werd advocaat Derk Wiersum vermoord. Hij stond Nabil B. bij, de kroongetuige binnen het Marengo-proces waarin onder meer Ridouan Taghi verdachte is. Binnen het Marengo-proces worden de verdachten gelinkt aan de mocromaffia. In de weken nadat advocaat Derk Wiersum werd vermoord, kwam de mocromaffia vaak in het nieuws. De veelal Marokkaanse afkomst van de leden van deze criminele organisatie kreeg aandacht.

En wat bleek na onderzoek van Hanemaaijer? Tot vier weken na de moord op Derk Wiersum kregen mensen met een Marokkaanse migratieachtergrond hogere straffen opgelegd dan mensen zonder zo’n achtergrond in soortgelijke delicten. Daarmee kan ze concluderen ‘dat Nederlandse rechters geneigd zijn tot ongelijke behandeling na zo’n impactvol incident’.

Zwart-wit denken

“Hoe mensen je behandelen heeft niet per se iets te maken met hoe je behandeld zou moeten worden”, zegt Hanemaaijer. Dat las ze ook in het boek The vanishing half van Brit Bennett. Een zwarte tweeling wordt geboren in een dorp in de Verenigde Staten waar zwarte mensen een heel lichte huidskleur hebben. Beide zussen lopen weg. Maar de ene zus zwijgt over haar afkomst en gaat vanaf dat moment als wit door het leven, terwijl de andere voor zwart wordt aangezien. Hoewel de tweeling identiek is, ontvouwen hun levens zich bijna tegengesteld. Ze wonen in andere wijken, krijgen andere kansen in hun carrière, trouwen met andere partners en hun kinderen gaan naar andere scholen.

Hanemaaijer las het boek tijdens een reis door Colombia nadat ze haar proefschrift had ingeleverd. “Met mijn onderzoek probeer ik duidelijk te maken dat het zo willekeurig is dat je anders wordt behandeld, puur omdat je zaak op een ander moment voor de rechter komt of vanwege je huidskleur of afkomst.”

Tijd om te lezen

Nadat ze afgelopen januari promoveerde, is Hanemaaijer naar Zweden vertrokken voor een postdocpositie aan de Universiteit van Gothenburg. Daar richt ze zich onder meer op de bereidheid van mensen in het Verenigd Koninkrijk om aan de politie hun etniciteit te vertellen (in het VK zijn mensen niet verplicht om zich te identificeren als ze op straat staande worden gehouden, red.). En die bereidheid lijkt af te nemen. Hoe dat dan komt, daar misschien later meer over.

De komende tijd gaat Hanemaaijer naast werken vooral lezen. In een gesprek met vrienden kwam ze erachter dat ze lezen misschien wel het belangrijkst vindt in het leven. Hoewel leven in een stad zonder al die vrienden en familie haar toch ook duidelijk maakt hoe erg ze aan hen gehecht is.