Waarom supermarkten een maand noodvoorraad zouden moeten aanhouden

Albert Heijn legde na een cyberaanval op 11 oktober zijn systemen volledig stil, met lege schappen als gevolg. Volgens René de Koster is het incident een waarschuwing: supermarkten moeten meer noodvoorraden aanleggen. “We zijn zo gewend aan de gemakken van elke dag. Het is ontzettend makkelijk om die te verstoren.”

Waarom liepen de supermarkten zo snel leeg?

“Albert Heijn heeft zelf de systemen over de gehele linie stilgelegd toen de aanval ontdekt werd. Supermarkten bepalen hoeveel ze nodig hebben. Dat geven ze door aan het centrale bestelcentrum, dat de bestellingen doorgeeft aan de distributiecentra. Vervolgens bestellen die centra weer bij leveranciers. Maar omdat de systemen stillagen, kon niks daarvan doorgaan.

“En dan is de voorraad binnen no-time nul. In de regionale distributiecentra ligt ongeveer anderhalve dag aan voorraad. Dat is voldoende als de bevoorrading normaal verloopt, maar zodra die stroom stopt, ben je er snel doorheen.”

Hoe werkt de bevoorrading van de supermarkten normaal gesproken?

“Albert Heijn heeft vier regionale distributiecentra: Tilburg, Pijnacker, Zaandam en Zwolle. Die leveren elk aan ongeveer tweehonderd supermarkten. In die regionale distributiecentra liggen de producten die dagelijks in iedere supermarkt worden verkocht, de zogenaamde snellopers. Denk aan een pak spaghetti.

“Voor producten die minder vaak worden verkocht, zijn er twee nationale distributiecentra, in Geldermalsen en Nieuwegein. Vandaaruit gaan de ‘langzaamlopers’ naar de regionale centra en vandaar naar de supermarkten. In de regionale distributiecentra wordt alles per winkel op rolcontainers gezet en met vrachtwagens naar de bestemming vervoerd.

“Daarnaast zijn er aparte stromen voor bijvoorbeeld diepvriesproducten en het verse brood. Alles luistert nogal nauw en moet op elkaar aansluiten, van de bestellingen, de voorraden, de transporten tot aan de leveringen aan de winkels.”

Waarom kwam online bestellen later op gang dan de bevoorrading van de supermarkten?

“Dat deed Albert Heijn zelf, uit veiligheidsoverwegingen. Bij online bestellingen staan veel meer klantgegevens op het spel. Ik denk dat ze niet het risico wilden lopen dat een aanvaller toegang kreeg tot die informatie.”

Kunnen supermarkten bij een noodgeval handmatig bestellingen verwerken?

“Technisch gezien zou dat mogelijk zijn, vooral voor franchisenemers. Ze kunnen buiten het systeem om werken, bijvoorbeeld door leveranciers te vragen om producten rechtstreeks aan winkels te leveren in plaats van aan een distributiecentrum. Of ze kunnen met een eigen wagen op pad gaan, maar dat levert veel extra werk en administratie op.”

Is dit een probleem van Albert Heijn of had dit bij alle supermarkten kunnen gebeuren?

“De hele sector draait om efficiëntie. Albert Heijn is daarin kampioen, Jumbo zit er niet ver achter. Maar ook Aldi en Lidl werken met kleine voorraden en sterk geoptimaliseerde logistieke processen.

“Dat doen supermarkten omdat ze werken met lage marges en grote hoeveelheden. Gemiddeld maakt de supermarkt ongeveer 3 procent winst op een product. Dat gaat om een paar centen. Dus elke cent die je kunt besparen op logistiek is van belang.

“Bovendien willen supermarkten producten zo vers mogelijk in de winkel hebben, zodat consumenten producten met een zo lang mogelijke houdbaarheid krijgen. Als je een product langer opslaat voordat het naar de winkel gaat, gaat een deel van die houdbaarheid verloren.”

Is onze voedselvoorziening niet heel kwetsbaar geworden door deze focus op efficiëntie?

“Ja, efficiëntie heeft een keerzijde. Als je nauwelijks voorraad hebt en afhankelijk bent van geautomatiseerde processen, heb je weinig ruimte om een verstoring op te vangen. Ik denk dat retailers daarin zijn doorgeschoten.”

Hoe zouden supermarkten het dan moeten doen? Hoeveel dagen voorraad zouden ze moeten aanhouden?

“Ik denk niet aan een paar dagen, eerder aan een maand. Maar dan voor een selectie van belangrijke producten. Van alle producten zo’n grote voorraad aanhouden is natuurlijk geen doen, maar dat is ook niet nodig.

“Je moet bepalen welke producten essentieel zijn. Dat zijn een aantal houdbare levensmiddelen, maar ook dingen als tenten, dekens, verlichting en noodaggregaten. Ik zeg niet dat supermarkten dat allemaal moeten hebben. Maar we moeten als maatschappij wel een plan hebben.”

Welke rol moet de overheid daarin spelen?

“De overheid moet supermarkten verplichten om grotere voorraden van een aantal producten aan te houden. De overheid moet dat vooral niet zelf gaan organiseren. Retailers zijn daar veel efficiënter in. Het organiseren van opslag, transport en voorraadbeheer is hun vak.

“De overheid moet wel de randvoorwaarden scheppen, zoals een eventuele compensatie en een duidelijke taakverdeling. Het kan niet zo zijn dat één supermarkt grote kosten maakt voor noodvoorraden, terwijl concurrenten daar niets aan bijdragen en er tijdens een crisis wel van profiteren. Een verdeling op basis van marktaandeel lijkt me logisch. Ook kun je afspraken maken over welke producten waar worden opgeslagen en welke regio’s door welke partijen worden bediend.”

Hoeveel zou dat kosten en wie moet dat betalen?

“De voorraadkosten zelf vallen best mee. De huidige magazijnen zijn al vol, dus er moet extra opslagplek komen en dat kost geld. Supermarkten moeten die voorraad opnemen in hun bestaande netwerk. Je kan producten niet zomaar ergens laten liggen totdat er een crisis uitbreekt. Ook bij lang houdbare levensmiddelen verstrijkt uiteindelijk de houdbaarheidsdatum en die moeten dus ook doorstromen. Daardoor ontstaan extra handelingen en transportbewegingen.

“Hoeveel het extra kost, is afhankelijk van hoe groot het risico is dat je wil dekken. Een storing in één regio, zeg een overstroming in Zeeland, vraagt om iets anders dan een landelijke crisis. Daarvoor moet je verschillende scenario’s uitwerken. En wie dat uiteindelijk moet betalen, is een politiek vraagstuk. Mogelijk kan de overheid een deel compenseren en een deel zal in de prijzen doorberekend worden.”

Zijn er landen waar dit beter geregeld is?

“Een goed voorbeeld is Walmart in de Verenigde Staten. Het is een van de grootste retailers ter wereld met levensmiddelen en non-foodproducten. Walmart heeft naast de gangbare magazijnen en distributiecentra een eigen crisiscentrum. Dat houdt zich bezig met grote verstoringen in de hele keten.

“Bij de orkaan Katrina in 2005 raakten grote gebieden rond New Orleans overstroomd. Wegen werden onbegaanbaar en de stroom viel uit. Personeel kon niet overal bij de winkels komen en er werd geplunderd. Walmart was de enige die daar goederen kon krijgen. Het bedrijf heeft een paar duizend vrachtwagens gestuurd.

“Walmart doet dit voor zover ik weet op eigen initiatief, dus niet op last van de overheid. Het kan voor een bedrijf ook winstgevend zijn om dit soort risico’s goed in kaart te hebben en daar adequaat op te kunnen reageren. Dat helpt niet alleen bij hacks of andere noodgevallen. Er kunnen altijd dingen misgaan in de toeleveringsketen, zoals een leverancier die uitvalt. Op deze manier kun je veel meer opvangen.”

Zouden we meer moeten samenwerken met België en Duitsland?

“Ja. Hoe groter het gebied waarbinnen je goederen kunt verdelen, hoe meer mogelijkheden je hebt om verstoringen op te vangen. We doen dat ook met elektriciteit. Nederland is aangesloten op de energienetten van buurlanden, waardoor we pieken en dalen in vraag en aanbod beter kunnen opvangen. Voor de voedselvoorziening zou je hetzelfde kunnen doen. Als een deel van Nederland wordt getroffen, kunnen voorraden uit een ander gebied of uit een buurland helpen om de tekorten op te vangen.”

Is digitale veiligheid de zwakste schakel in onze voedselvoorziening?

“Er zijn heel veel zwakke schakels. Digitale systemen zijn kwetsbaar, de elektriciteitsvoorziening ook. Er staan overal transformatorstations, meestal volledig onbewaakt, soms met een camera erbij. Als je twintig van die trafostations opblaast, ligt heel Rotterdam plat. In de haven kan dan bijna niet meer gelost worden, elektrische vrachtwagens kunnen niet meer opladen, distributiecentra werken niet, levensmiddelen bederven in de koeling, je kan geen brood meer bakken. Alles draait op elektriciteit.”

Zorgt AI ervoor dat de kans op hacks toeneemt?

“Ja, vooral omdat het daardoor makkelijker is geworden. Je hoeft alleen maar een betaald abonnement bij een AI-bedrijf te nemen en goede prompts te kunnen schrijven en je kunt hacken. En hoe meer geautomatiseerde systemen er zijn, hoe meer ingangen er zijn om het systeem te ontregelen. Mensen zijn nog wat moeilijker te verstoren en zijn flexibeler. Naarmate er meer gerobotiseerd is, is er meer risico.”

Was deze hack een bijna-ramp?

“Dit soort hacks komt steeds vaker voor.  We zijn zo gewend aan alle gemakken, maar het is ontzettend makkelijk om ons luie leventje te verstoren. En dat moet een waarschuwing zijn. Maar nemen we die ter harte? In landen waar de dreiging van Rusland veel sterker wordt gevoeld, zoals Finland en de Baltische staten, zijn mensen veel beter voorbereid. In Nederland hebben we nog weinig incidenten meegemaakt, waardoor we onze dagelijkse routines echt moesten aanpassen. Ik verwacht niet we ons na deze hack ineens wel goed gaan voorbereiden.”