Robbert Dijkgraaf is het nieuwe gezicht van de internationale wetenschap: ‘Soms kunnen we helpen vrede te brengen’

Voormalig onderwijsminister Dijkgraaf is de nieuwe president van de International Science Council. Hij pleit voor internationale samenwerking, ook in tijden van oorlog. “Wetenschappers uit alle landen moeten met elkaar kunnen blijven praten.”

Natuurkundige Robbert Dijkgraaf, die zijn baan in Princeton opgaf om in Nederland minister van Onderwijs te worden voor D66, voelt zich nog steeds wetenschapper. Hij is deze week naar Japan, de VS en China gevlogen en vroeg zich af: zouden al die jetlags elkaar opheffen?

Die hypothese is ontkracht, lacht hij als een boer met kiespijn. De jetlags bleken elkaar vooral te versterken. We bellen als het in Beijing vrijdagavond is. Dijkgraaf heeft net op het congres van het International Science Council het presidentschap overgenomen van zijn Nieuw-Zeelandse voorganger.

“In Nederland kennen misschien maar weinig mensen het ISC, maar hier in China is het wel bekend”, zegt Dijkgraaf. “De Chinese wetenschap heeft zich de afgelopen jaren spectaculair ontwikkeld.”

Uithangbord

De komende vier jaar is Dijkgraaf het uithangbord voor de internationale wetenschappen. Hij zal de baas van de Verenigde Naties adviseren en van land naar land gaan om daar te vertellen over het belang van academische vrijheid. Dat doet hij naast zijn hoogleraarschap aan de Universiteit van Amsterdam.

Het ISC ontstond in 2018 uit een fusie van twee internationale wetenschapsraden. Het hoofdkantoor staat in Parijs. Er zijn 266 academies, vakbonden en andere organisaties bij aangesloten, afkomstig uit bijna alle landen van de wereld.

“We willen opkomen voor de wetenschap”, legt Dijkgraaf uit. “We zien eigenlijk overal dat de vrijheid van wetenschappers onder druk staat. Daar hebben we in Nederland al last van, maar collega’s uit andere landen nog veel meer. Internationale samenwerking bijvoorbeeld wordt steeds meer gezien als een risico voor de nationale veiligheid.”

Dat is een opvallende boodschap voor iemand die als minister voorstelde om studenten en onderzoekers uit risicolanden te gaan screenen. Zo wilde hij kennisdiefstal voorkomen en de nationale veiligheid beschermen.

De KNAW ziet uw wetsvoorstel rond kennisveiligheid nog steeds als hét voorbeeld van een overheid die de academische vrijheid bedreigt.

Dijkgraaf: “Maar uiteindelijk is dat wetsvoorstel niet ingediend. Want we kregen kritiek, ook van de KNAW, en daar hebben we naar geluisterd. Dat heb ik daarna ook gezegd: eigenlijk moeten wetenschappers hier zelf over beslissen, want zij hebben de vereiste expertise. Zij kunnen met chirurgische precisie bepalen welke kennis beschermd moet worden en welke niet.”

Bent u dan van mening veranderd?

“We moeten de deuren niet onnodig dichtgooien. Vergis je niet, in 1985 nam China minder dan één procent van de wereldwijde wetenschappelijke productie voor zijn rekening, nu is dat een derde. Het is in het belang van Nederland om toegang te houden tot die kennis.”

U was in 2022 minister van Onderwijs toen de Russen Oekraïne aanvielen. U vroeg het hoger onderwijs om direct een eind te maken aan samenwerking met Rusland.

“Ja, dat is een politiek besluit van een democratische regering. Maar het ISC is geen vereniging van landen of instituties. Wij zijn gewoon wetenschappers van over de hele wereld. Je moet ergens een plek hebben waar landen met elkaar kunnen praten, ook al zijn de relaties nog zo moeilijk.”

Jullie gooien er geen landen uit?

“Wij hebben nog steeds de wetenschapsacademies van Noord-Korea én Zuid-Korea als lid. De Israëlische én de Palestijnse. Wij hebben Rusland én Oekraïne. China én Taiwan. Dat ligt heel gevoelig en ze lopen misschien met een wijde boog om elkaar heen, maar als je landen eruit gooit heb je al snel een heel kleine vereniging.”

Wat levert hun lidmaatschap dan op?

“Er zijn onder wetenschappers nog steeds contacten mogelijk die politiek niet meer kunnen. Er zijn bijvoorbeeld onderzoekers uit het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk die in Noord-Korea onderzoek doen naar een gigantische vulkaan die ieder moment kan uitbarsten. Het is in het belang van ons allemaal om te weten hoe het daarmee gaat. En dat geldt ook voor de volgende pandemie: waar ter wereld die ook ontstaat, iedereen wil er dan wel informatie over krijgen.”

Kan zulke samenwerking volgens u tot vrede leiden?

“Ik weet natuurlijk niet of het ooit zal lukken om minder oorlog te voeren. Maar een goed voorbeeld uit de Koude Oorlog is het ‘internationaal geofysisch jaar’. Aardwetenschappers uit Amerika en de Sovjet-Unie gingen met elkaar samenwerken en hebben toen onder meer de weg vrijgemaakt voor het Arctisch Verdrag, waarin de twee mogendheden afspraken om de Zuidpool vrij te houden van militaire installaties. Dat is wel heel bijzonder. Zoiets gebeurt misschien niet veel, maar het is wel de gouden medaille van de wetenschapsdiplomatie. Soms kunnen we helpen vrede te brengen.”

Dijkgraaf heeft nog meer voorbeelden van opvallende internationale samenwerking. In het ruimtestation ISS zweven astronauten uit zowel Rusland als de VS rond. In Jordanië ligt deeltjesversneller SESAME, waarin onder meer wetenschappers uit Turkije, Egypte, Pakistan, Israël en de Palestijnse gebieden samenwerken.

Dijkgraaf: “In de geopolitiek gaat het over economische belangen en veiligheid. Zelden komt de wetenschap ter sprake, terwijl de academische vrijheid wereldwijd achteruitgaat en samenwerking verdacht wordt gemaakt. Daarom moeten we als wetenschappers zelf op het podium springen.”