‘Er moet een minimumleeftijd komen voor fatbikes’

Het aantal ernstig gewonde fietsers in Nederland is in vijf jaar met 18 procent gestegen. Met name tieners zijn het slachtoffer. Dit najaar stemt de Tweede Kamer over een wetsvoorstel voor een helmplicht voor minderjarigen op elektrische fietsen. Traumachirurg Dennis Den Hartog ziet de gevolgen ondertussen binnenkomen in het Erasmus MC. “Tieners razen voorbij zonder bescherming, het is levensgevaarlijk.”

Wat vind jij, wel of geen helmplicht voor fietsers op e-bikes?

“Medisch gezien is er geen twijfel: het is gewoon heel verstandig. Voor iedere leeftijd. Of je nu 10, 16 of 60 jaar bent, op elke leeftijd kun je zwaar letsel oplopen als je met 25 kilometer per uur onderuitgaat. En veel van die fietsen gaan zelfs harder. Ik kan eigenlijk geen argument tegen te bedenken, puur vanuit de kliniek gedacht.

“En niet alleen vanuit het oogpunt van het individu. We leven in een tijd waarin de druk op de zorg oploopt en de zorgkosten enorm toenemen. Dit soort letsel legt daar nog meer druk op. Terwijl het eigenlijk onnodig is, omdat het makkelijk te voorkomen is. Ook maatschappelijk gezien is voorkomen beter dan genezen.”

Wat is de omvang van het probleem? Hoeveel mensen per jaar raken gewond door een fietsongeval?

“Het aantal ernstig gewonden neemt toe. Sinds 2021 is dat landelijk met 18 procent gestegen, en we zien ook een duidelijke toename onder tieners en jongvolwassenen. Vorig jaar hadden we hier in regio Zuidwest 1.114 traumapatiënten met ernstig letsel door een fietsongeval. En dat zijn niet de mensen die na een ongeval naar de huisarts of de Spoedeisende Hulp zijn gegaan en misschien alsnog in het ziekenhuis zijn behandeld, dat zijn echt de mensen die hier met spoed zijn behandeld.

“Dat is een opmerkelijke stijging, want het was jarenlang redelijk stabiel. Waar dat dan aan ligt? Met de opkomst van de e-bike en de fatbike lijkt me één en één twee. 60 procent van alle verkeersongevallen die we vorig jaar binnen kregen waren fietsongevallen. Hoeveel daarvan met een elektrische fiets was, werd nog niet systematisch bijgehouden. Als ambulancepersoneel ‘fietsongeluk’ opschreef, wisten we niet of het een e-bike of een gewone fiets was. Toch hadden we vorig jaar al meer dan driehonderd geregistreerde elektrische-fietsongevallen, en dat is dus een onderschatting.”

Wie zijn de slachtoffers die binnenkomen?

“Bij de fatbike is de gemiddelde leeftijd van de patiënt met ernstig letsel veertien jaar! Echt alarmerend. Dat zijn kinderen die nog nauwelijks verkeersinzicht hebben. Ze zitten vaak met z’n tweëen of zelfs drieën op zo’n fiets, telefoon in de hand, en dan razen ze je voorbij op het fietspad. En bij de e-bike was de gemiddelde leeftijd van patiënten met ernstig letsel 63 jaar. Ook dat is zorgwekkend hoor, dat mensen van wie het reactievermogen lager wordt en die lichamelijk wat fragieler worden, juist een vervoersmiddel gaan gebruiken dat veel harder gaat dan ze gewend zijn. Die klappen ook zo om.”

Wat voor letsel kom je dan tegen?

“We zien heel heftig letsel binnenkomen. Complexe breuken aan de voet of benen. Wat we ook veel zien is ‘ontvelling’. Dan is de klap zo hard dat er hele stukken huid loslaten. Er zijn vaak problemen met de longen of luchtwegen. En dan heb je natuurlijk ook ernstig hoofdletsel: schedelbreuken en hersenletsel. Ik had een jongen van zestien met meerdere schedelbreuken, dat is echt levensgevaarlijk. Als je dat niet meteen behandelt, overlijdt de patiënt.

“Tussen die twee groepen zit een verschil. Bij de fatbikes, die jonge kinderen, zien we vooral heel veel letsel aan de onderbenen: van de knie naar beneden, dus onderbeen, enkel, voet, met soms ook blijvende schade, zoals moeilijk blijven lopen of chronische pijn. Bij de ouderen op de e-bikes zien we vaker hersenletsel, maar ook veel gebroken ribben en heupbreuken, die vallen vaak op hun hoofd en op de zij.”

Werkt een helm in het voorkomen van letsel?

“Ja, we zien in de kliniek gewoon dat hersenletsel veel ernstiger is en veel vaker voorkomt als patiënten geen helm dragen. Er zijn vaker schedel- en aangezichtsbreuken en inwendige bloedingen waarvoor spoedoperaties nodig zijn.

“En ook uit landelijk onderzoek, waar ik bij betrokken was, bleek dat een helm bij fietsers de kans op een schedelbreuk significant verlaagt. Uit deze studie bleek dat van de 304 fietsers met ernstig hersenletsel nog geen 12 procent een helm droeg. Daarmee konden we aantonen dat het dragen van een helm bescherming biedt.”

De fietsersbond is tegen een helmplicht, omdat ze bang is dat mensen daardoor minder vaak de fiets gaan pakken. Hoe zie jij dat?

“Daar geloof ik niks van. Kijk maar naar de skipistes in de Alpen. Ik heb niet het idee dat er minder mensen zijn gaan skiën omdat ze een helm op moesten. Ook in landen waar al wel een helmplicht geldt voor fietsers tot een bepaalde leeftijd, bijvoorbeeld Zweden of Frankrijk, zie je dat het percentage dat fietst niet is afgenomen. 

“Mensen vinden verandering nooit leuk. In de autogordel hadden mensen ook geen zin. Ze kwamen met allerlei excuses dat het maar een stukje naar de supermarkt is, en dat ze rustig rijden. Inmiddels denkt niemand er nog zo over. Of de scooterhelm, mijn dochters vonden dat in het begin ook vervelend, haar in de war en zo, maar op een gegeven moment is het gewoon wat het is. Ik denk dat het bij de fietshelm precies zo zal gaan.”

Heb je als traumachirurg enige invloed om het aantal ongelukken te verminderen?

“Absoluut. Daarvoor werken we internationaal samen, bijvoorbeeld via een internationaal trainingsprogramma voor trauma-artsen. Daar deelde ik laatst nog mijn ervaringen met fatbike- en e-bike-ongelukken met collega’s uit andere Europese landen en de Verenigde Staten. We kunnen veel van elkaar leren. Zo zien we dat het cruciaal is dat we beter gaan registreren of ongevallen met een e-bike waren of een gewone fiets.

“Die data hebben we nodig voor preventie. Preventie gaat op drie fronten: het ontwerp van de fiets en de omgeving, educatie, en handhaving. We hebben bijvoorbeeld een campagne gehad om helmgebruik bij ouderen op een e-bike te promoten, en dat heeft echt effect gehad. Voor fatbikes zijn er nu schoolprogramma’s, waar wij als traumachirurgen input voor kunnen geven. We brengen bijvoorbeeld in kaart wat voor letsel deze kinderen oplopen. Ik informeer ook beleidsmakers van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat met onze cijfers en klinische ervaring, die zij gebruiken om het wetsvoorstel te onderbouwen.”

Wat voor regulering zou er komen als je het voor het zeggen had?

“Een algemene helmplicht, voor alle leeftijden, en een minimumleeftijd voor het besturen van een elektrische fiets. Die kinderen zijn jong, waar hebben ze trapondersteuning voor nodig? Een scooter mag je ook pas vanaf zestien, en dat is niet voor niets. Je zou zelfs kunnen overwegen om ook aan een elektrische fiets een theorie- of rijexamen te koppelen.

En wat dacht je van het loskoppelen van je dekking door je zorgverzekering als je je fatbike hebt opgevoerd. Dus dat de rekening naar de ouders gaat als een jongere met een opgevoerde fatbike een ongeluk veroorzaakt, in plaats van dat de maatschappij ervoor moet betalen. Dat is juridisch gezien vast lastig, maar dan zou het vast sneller afgelopen zijn.”