‘Last Salute’ voor de VS

Hoogleraar Filosofie Ronald van Raak voorziet het einde van de democratie in Amerika en bepleit een symbolisch afscheid op de campus.

Op 16 november dit jaar hadden de Amerikaanse president en de Nederlandse koning samen op Fort Oranje moeten staan, op het Caribische eiland Sint-Eustatius. Om tezamen te gedenken hoe 250 jaar geleden Nederland als eerste land in de wereld de onafhankelijke Verenigde Staten erkende. Met een kanonschot dat in 1776 een schip onder een Amerikaanse vlag begroette.

Dat schot, vanaf Fort Oranje, wordt het ‘First Salute’ genoemd. Nederland hielp de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijders tegen de Britse kolonisten, door via Sint-Eustatius wapens te leveren. Dit eiland was destijds eveneens een doorvoerhaven in de slavenhandel – ook voor de Amerikaanse plantagehouders. Een historische misdaad die beide landen met elkaar verbindt.

Fort Oranje en de plek van de First Salute heb ik een aantal malen bezocht, toen ik lid was van de Tweede Kamer. In 2018 deed ik in het parlement het voorstel om op 16 november 2026 een gezamenlijke herdenking te houden, ter ere van 250 jaar relaties met de VS. Een herinnering met de staatshoofden van onze beide landen, ‘met inachtneming van de duistere kanten van ons gedeelde verleden’ (motie 35000 IV, 19). Een voorstel dat destijds Kamerbreed werd aangenomen. Wel was er een complicatie: Donald Trump was nog president en die zou niet geneigd zijn om kritisch te reflecteren op dat duistere verleden. Maar zijn presidentschap duurde tot 2021 en de Amerikanen zouden daarna wel van dit autoritaire avontuur hebben geleerd.

Het is 2026 en Donald Trump is helaas opnieuw gekozen. Het besluit van een gezamenlijke herdenking van de First Salute is in alle stilte ongedaan gemaakt. Een bijeenkomst met president Trump over het kolonialisme, hoe vreemd zou dat nu zijn? Met een VS die op dit moment hun buurlanden wil annexeren, grondgebied van bevriende landen opeist en oorlogen voert om economieën te ontwrichten, mensen te onderdrukken en regeringen omver te werpen. In 1776 voerde Amerika een vrijheidsstrijd tegen de koloniale Britse overheerser; 250 jaar geleden werd de Amerikaanse grondwet het voorbeeld van een democratische rechtsstaat, waaraan ook ons land een voorbeeld nam. Nu vormen de VS zelf een bedreiging voor de democratie.

Nederland is zich aan het losmaken van de VS – net als de rest van Europa. Dat is hard nodig, als we zien hoezeer we digitaal en militair afhankelijk zijn geworden van dat land. Of politiek: hoe het neoliberale marktdenken het beleid in ons land heeft bepaald. Of cultureel: hoe vaak de films die we bekijken of de muziek die we beluisteren uit de VS komen. En zeker ook in de wetenschap: hoe het commerciële denken in het onderzoek en de verengelsing van het onderwijs onze universiteiten zijn gaan domineren. In 2018 hoopten we nog dat president Trump een Amerikaanse vergissing was; na zijn herverkiezing vorig jaar weten we dat dit is wat de meeste Amerikanen lijken te willen: geen democratische rechtsstaat, maar koloniale machtspolitiek.

Misschien is 16 november een goed moment om hier afstand van te nemen, 250 jaar na de First Salute. Wellicht in de vorm van een ‘Last Salute’. Niet op Fort Oranje, maar op onze eigen campus. Een symbolisch afscheid nemen van de democratische rechtsstaat in de VS. Het verlies van een 250 jaar oude vriend.