Hoe kunnen we politici vertrouwen?

Meer geld voor onderwijs en meer investeren in onderzoek, in de verkiezingsprogramma’s doen partijen allerlei beloften. Of die er ook komen, moet nog maar blijken. Verkiezingen draaien om vertrouwen; politici vragen op 29 oktober om hen het bestuur van het land toe te vertrouwen. Dat zal nog niet zo gemakkelijk zijn, omdat het vertrouwen van kiezers laag is.

Wanneer vertrouwen we iemand? Vooral als we weten hoe iemand denkt en we kunnen voorspellen wat die zal gaan doen. Dat geldt zeker voor politici, in de aanloop naar verkiezingen. Zij doen dan allerlei beloften, die na de verkiezingen snel worden gebroken. Dat kan ook bijna niet anders, omdat elke belofte kan sneuvelen in de compromissen die moeten worden gesloten.

Toch is er iets waar we politici wel aan kunnen houden en waarover ze geen compromissen kunnen sluiten: dat zijn hun beginselen. Iedere politieke partij hoort ze te hebben, maar in de verkiezingscampagnes spelen ze zelden een rol. In de beginselen staat de ideologie van een partij: hoe de mensen die actief zijn voor deze partij aankijken tegen de mens en wat hun visie is op de samenleving – en hoe zij politiek willen bedrijven. Bij jonge partijen (zoals BBB en DENK) lijken de beginselen vooral een verklaring die door communicatiemedewerkers is opgesteld, als een vorm van marketing. Bij andere partijen (zoals ChristenUnie en SP) zijn de beginselen het gevolg van interne debatten, waaraan de leden hebben bijgedragen en die de politici richting geven.

Verkiezingsprogramma’s zijn op de dag van de verkiezingen alweer achterhaald, omdat de wereld voortdurend veranderd en nieuwe problemen zich aandienen. Voorstellen die partijen in deze programma’s doen geven vooral antwoorden op de vragen van gisteren en niet op de kwesties van de komende jaren – om de eenvoudige reden dat politici die nog niet kennen. Daarom lijkt het me belangrijk om te zien hoe politici denken over de mens en de samenleving – en hoe zij in de politiek staan; omdat dit de beginselen zijn waarmee zij ook in de toekomst naar problemen kijken en oplossingen bedenken. Dan moeten partijen wel beginselen hebben en die ook gebruiken – en moeten leden bij die beginseldiscussies zijn betrokken.

Sommige partijleiders hebben wel boeken geschreven (Wilders en Baudet), maar hun partijen hebben geen beginselprogramma (PVV en Forum). Ook bij D66 kon ik geen beginselen vinden. Bij sommige partijen lezen de beginselen vooral als reclame (VVD), in andere gevallen plaatsen partijen zich nadrukkelijk in een traditie (CDA). Partijen met heldere beginselen hebben ook een meer samenhangend verkiezingsprogramma, als standpunten op deze beginselen zijn gebaseerd. Een probleemgeval is GroenLinks-PvdA, omdat hier partijen met twee beginselprogramma’s gezamenlijk meedoen aan de verkiezingen: wat is hier dan hun echte mens- en wereldbeeld? Beginselen zijn niet altijd eenvoudig te vinden – zo heeft geen enkele partij ze prominent op de eigen website staan. Toch moeten we politici in deze campagne daarnaar vragen. Omdat beginselvastheid hen voorspelbaar en zo ook betrouwbaarder maakt.