Waarom Irene van Oorschot zich liever bezighoudt met wat ze nog niet weet

Boeken brengen verhalen. Aan de hand van een boek dat hen inspireert, vertellen medewerkers van de EUR over hun leven.

Socioloog Irene van Oorschot leest graag en veel. Nu ze de Wolf Hall trilogie van Hilary Mantel herleest realiseert ze zich dat de strijd om grond van alle tijden is. “Het zijn de gemarginaliseerde groepen die de geschiedenis vormgeven.”

Ze zegt het met enige schroom, en Gerard Reve is voor haar een uitzondering op de regel, maar socioloog Irene van Oorschot leest liever boeken van schrijvers uit de marge dan het zoveelste boek van een witte man. “Dat perspectief is overal al”, zegt ze, “de fijnste leeservaringen zijn de momenten waarop mijn manier van denken op losse schroeven wordt gezet.”

Lezen is leren

Het boek Discourse on Colonialism van Aimé Césaire was zo’n boek dat voor opschudding in haar denken zorgde. “Het rekent af met de claims van Europa op beschaving, op de morele superioriteit die het continent zichzelf toedicht. Als je dat boek leest, weet je hoe absurd die claims zijn.” Discourse on Colonialism is slechts een van de boeken die de revue passeren in het gesprek met Van Oorschot. Boeken lezen is voor haar een manier om haar eigen perspectief tegen het licht te houden en de wereld zoals ze die tot dusver kent met andere ogen te bekijken.

“Ik moet lezen. Dat is een karaktertrek”, zegt Van Oorschot. Ze leest om te leren en voor inspiratie. Zoals boeken haar geest scherpen, hoopt ze dat haar lessen eenzelfde effect kunnen hebben op studenten. “Als studenten zich aan het einde van een vak realiseren dat er een alternatief is voor de bestaande orde, dan is mijn werk geslaagd.”

Anderhalve graad is genocide

Van Oorschot houdt zich bezig met de vraag hoe klimaatverandering gekend en ervaren wordt, en welke onzekerheden en aanpassingen het oproept. Ze zoekt naar waar het wringt.

En wringen doet het bijvoorbeeld in de Stille Oceaan. Als in Parijs wordt afgesproken dat de aarde maximaal twee en het liefst anderhalve graden mag opwarmen, betekent dat voor eilandengroep Tuvalu in de Stille Oceaan haar ondergang. Door de opwarming van de aarde en de bijbehorende zeespiegelstijging verdwijnt dat land in zee. “Voor de Tuvaluanen staat de afgesproken anderhalve graad opwarming gelijk aan genocide. Voor wie is die anderhalve graad opwarming dan acceptabel?”

Het bos is van iedereen

De komende tijd gaat Van Oorschot bouwen aan haar eigen onderzoeksteam. Onlangs kreeg ze een Europese Starting Grant subsidie om de veerkracht van Europese bossen tegen bosbranden, insectenplagen en andere klimaatgerelateerde risico’s te onderzoeken. De vraag rijst: van wie is het bos eigenlijk? Van de staat, van de industrie, van ecologen of gemeenschappen? Wie eigent zich het toe, en met welke gevolgen voor mens en natuur?

Ze herlas The Wolf Hall trilogy van Hilary Mantel en besefte tot haar geruststelling dat de strijd om land van alle tijden is. De boeken gaan over Thomas Cromwell die in de zestiende eeuw in Engeland als zoon van een smid opklimt tot belangrijke adviseur van de labiele en narcistische Koning Hendrik VIII. Gemeenschappelijke grond wordt in die tijd opgeëist door rijke adel ten behoeve van wolproductie, en boeren worden van hun land verdreven. Armoede en opstanden zijn het gevolg.

“Het zijn de gewone mensen, de gemarginaliseerde groepen, die de geschiedenis vormgeven”, zegt van Oorschot. “De grond onder onze voeten is in de geschiedenis steeds reden voor verzet.” Ook nu zien we strijd om onze gezamenlijke grond. Ook in het bos is die stikstofschade merkbaar. Tegelijkertijd verwachten industrieën dat bomen hout blijven leveren en de staat waardeert het bos als opslagplaats voor CO2. Je zou kunnen zeggen dat de strijd die in de zestiende eeuw bestond nog altijd niet gestreden is. Komen we wel verder?

“Pessimisme is geen optie,” zegt Van Oorschot. Ze kan er slecht mee omgaan. “Pessimisme prikkelt niet tot handelen, helpt ons niet de vraag te beantwoorden hoe we dan voor het leven hier op aarde moeten zorgen.” In haar onderzoek wil ze niet alleen bestuderen waar het mis gaat maar ook waar klimaatcrisis leidt tot nieuwe experimenten met hoe het anders kan. Zelf schrijft ze ook. Volgend jaar komt een spreukenboek uit, dat ze samen maakte met Marguerite van den Berg: “Dit boek wordt een uitnodiging om liefdevol en zorgzaam met onze gebroken wereld om te gaan.”