De invloed van AI op startersbanen: geen reden tot paniek, wel tot nadenken

Vernietigt AI de baankansen van studenten? De werkelijkheid levert vooralsnog een genuanceerder beeld op dan de krantenkoppen doen vermoeden. Ja, de markt voor startersbanen is veranderd. Maar dat komt niet alleen door kunstmatige intelligentie.

“Ik heb in verschillende kranten alarmerende berichten gelezen dat door de opkomst van kunstmatige intelligentie banen zullen verdwijnen”, vertelt geschiedenisstudent Sam, zittend op een bankje in de zon tijdens zijn pauze. “Ik vraag me steeds vaker af wat dit voor mij betekent.” IBEB- en filosofiestudent Roman herkent dit gevoel. “AI kan veel starterstaken overnemen. Als bedrijven stoppen met het aannemen van starters en de technologie vooral gebruiken om hun winsten te verhogen, is dat nadelig voor ons”. Even verderop op de campus vertelt bedrijfskundestudent Phedra dat ze zich vooral zorgen maakt over de ‘snelheid waarmee alles verandert’. Daardoor twijfelt ze wat ze na haar bachelor wil doen.

Tegelijkertijd gebruiken de studenten allemaal, elk op hun eigen manier, AI in hun dagelijks leven. Of het nu gaat om het maken van samenvattingen, het inzetten van de technologie als sparringpartner of om het verbeteren van hun motivatiebrief. De technologie die ze vrezen, gebruiken ze dus zelf ook.

Uit cijfers van het CBS blijkt dat de helft van de jongeren tussen de 18 en 25 jaar denkt dat hun werk door AI kan worden overgenomen. Maar volgens verschillende experts is dat beeld te kort door de bocht. De werkelijkheid laat een genuanceerder beeld zien van de impact van kunstmatige intelligentie op startersfuncties in Nederland.

Te simplistisch beeld

In verschillende media verschenen de afgelopen maanden alarmerende berichten over het verlies van startersbanen door AI. Dat beeld klopt deels. Zo ligt het aandeel startersfuncties lager dan een paar jaar geleden. Waar drie jaar geleden nog ruim 20 procent van alle vacatures voor starters bedoeld was, is dit inmiddels gehalveerd tot 10 procent. Bovendien zag het UWV een afname in AI-gevoelige beroepen, zoals vertalers, marketeers, accountmanagers en softwareontwikkelaars.

Toch is het beeld dat kunstmatige intelligentie de enige boosdoener is te simplistisch, vindt hoogleraar Werk en instituties Ferry Koster. Hij doet veel onderzoek naar de invloed van AI op werk. Volgens hem spelen ook andere ontwikkelingen een rol in de krimp, zoals geopolitieke onrust en reorganisaties. “Het is voor jongeren altijd al lastig geweest om de arbeidsmarkt te betreden, zeker op momenten van onzekerheid zoals nu.”

Mervyn Nankoe, loopbaanadviseur aan de universiteit, sluit zich hierbij aan. “We hebben het hier over twee zaken: AI en de afname van banen. Het is belangrijk om die van elkaar te scheiden.” Nankoe benadrukt dat het eerste niet automatisch de hoofdoorzaak is van het tweede. “Er zijn ook minder banen vanwege bijvoorbeeld bedrijfsbezuinigingen. AI is slechts een onderdeel van het grotere plaatje.”

Taken veranderen wel

Tegelijkertijd erkennen ze allebei dat de opkomst van AI wel degelijk voor veranderingen zorgt, alleen niet altijd op de manier die mensen verwachten. “De discussie gaat vaak over taken die worden overgenomen of over taken die ontstaan”, zegt Koster. Hij mist in de discussie aandacht voor hoe medewerkers anders gaan werken binnen organisaties.

“In plaats van dat werknemers individueel hun taken uitvoeren, kan deze technologie juist ook voor meer samenwerking tussen afdelingen zorgen.” Hij vergelijkt dit met eerdere technologische hulpmiddelen, zoals Dropbox en Teams, die destijds de manier van werken hebben veranderd. Nieuwe AI-tools bieden bijvoorbeeld mogelijkheden om gezamenlijk te brainstormen.

João Gonçalves, universitair docent aan de Erasmus School of History, Culture and Communication, signaleert vergelijkbare verschuivingen. “Hoewel de output van werk redelijk hetzelfde blijft, verandert de manier waarop die tot stand komt wel”, zegt hij. “Waar medewerkers zich vroeger richtten op het uitwerken van één oplossing, werken ze nu aan meerdere oplossingen tegelijkertijd.”

Als voorbeeld neemt hij het journalistieke vak, waar hij zelf ook twee jaar heeft gewerkt. “Vroeger sparde een journalist met een collega over de kop van een verhaal. Nu kan hij dat voorleggen aan AI, dat meteen meerdere koppen bedenkt. De journalist kiest vervolgens de beste kop.” Daarmee verschuift de rol van medewerkers. Minder bedenken, meer beoordelen.

Slim leren werken met AI

Onderwijsinstellingen spelen een cruciale rol in de voorbereiding van studenten op een veranderende arbeidsmarkt. Maurice de Rochemont, docent bij de master Strategic Entrepreneurship, experimenteert al een tijdje met de rol van AI in zijn colleges.

Bij zijn vak Validation and Pivoting moeten studenten in vier weken tijd een probleem identificeren en oplossen. Dit kunnen maatschappelijke vraagstukken zijn, of iets waar ze zelf tegenaan lopen. De Rochemont ziet in elke fase van dat proces kansen voor AI.

Zo gebruiken studenten in de probleemverkenningsfase de technologie om verschillende perspectieven op een probleem te verkennen. “Eerst formuleren de studenten zelf aannames over het probleem en de doelgroep. Vervolgens vragen ze een AI-systeem om hetzelfde vraagstuk te beoordelen. Daarna kijken ze kritisch naar welke ideeën en invalshoeken bruikbaar zijn en welke niet.”

Ook bij het zoeken naar oplossingen blijken deze tools nuttig. Zijn studenten schakelden bijvoorbeeld de hulp van AI in toen ze werkten aan oplossingen voor bedorven voedsel in de koelkast. “Zelf kwamen studenten op het idee van een houdbaarheids-app voor consumenten. AI stelde daarentegen voor om een product te bedenken gericht op bedrijven. Dat bracht deze studenten op nieuwe ideeën.”

Voorheen onmogelijk

AI verlaagt ook de drempel voor het bouwen van prototypes zoals apps en websites. Waar studenten vroeger technische vaardigheden nodig hadden, kunnen ze nu hun ideeën zelf tot leven brengen. “Hierdoor kunnen ze hun creativiteit inzetten op een manier die voorheen niet mogelijk was”, zegt De Rochemont. Hij noemt een student die een app bouwde met inmiddels zo’n honderd gebruikers. “Dat zijn niet heel veel gebruikers, maar een paar jaar geleden was zoiets simpelweg onmogelijk geweest.”

Meer zorgen

Ook loopbaanadviseurs merken de verandering. Nankoe en zijn collega Nikola Janoušková spreken de laatste tijd meer studenten die hun toekomstige beroep in een rap tempo zien veranderen en daardoor twijfelen over hun loopbaankansen. “Het gaat voornamelijk om studenten Marketing, Communicatie en Arts & Culture, maar ze kunnen van alle opleidingen komen”, vertelt Janoušková.

Ervaren werknemers beschikken over praktijkkennis die moeilijker te automatiseren is. Jongeren houden zich daarentegen vaker bezig met taken die goed te structureren zijn, zoals samenvatten of eerste rapportversies opstellen. Die taken kan AI makkelijker overnemen en dat baart studenten zorgen.

Toch passen studenten hun studiekeuze daar niet op aan, constateren de loopbaanadviseurs. “Er zijn wel studenten die vaker kiezen voor een technische master”, vertelt Nankoe, “maar die waren überhaupt al geïnteresseerd in die master.” Janoušková is het daarmee eens: “De passie van studenten blijft leidend.”

Studenten geruststellen

Janoušková en Nankoe hebben een duidelijk plan van aanpak wanneer studenten met zorgen aankloppen.  “Allereerst is het belangrijk om stil te staan bij die zorgen”, begint Janoušková. “Wat zijn ze, wat betekenen ze, en kloppen ze ook?” Nankoe vult aan: “Studenten hebben iets gelezen of gehoord van medestudenten, maar de werkelijkheid is voor hen vaak onbekend. Door aannames te controleren en alles op een rijtje zetten, ontstaat er meer helderheid.”

Een concrete tip die Nankoe geeft is om met oud-studenten in gesprek te gaan over hoe zij hun werkzaamheden zien veranderen. Diverse faculteiten bieden daar mogelijkheden voor. Zo heeft de Erasmus School of Law een mentorprogramma met alumni. Daarnaast worden er regelmatig loopbaandagen georganiseerd. Studenten die extra ondersteuning willen, kunnen bij Career services een afspraak maken en samen met een loopbaanadviseur een actieplan opstellen.

Vaardigheden die belangrijker worden

Janoušková verwacht dat menselijke vaardigheden nog belangrijker worden nu AI bepaalde taken overneemt. Ze denkt hierbij onder andere aan interculturele vaardigheden en de manier waarop studenten zichzelf presenteren: hun zogenaamde ‘personal touch’.

Ook de behoefte aan factchecken zal toenemen. “Studenten moeten kritisch zijn op wat de taalmodellen uitspuwen. Ze moeten het werk van AI goed kunnen beoordelen voordat ze het toepassen”, zegt Nankoe. “Deze kennis en ervaring kunnen ze opdoen tijdens hun studie.”

De Rochemont traint zijn studenten daar expliciet in. Tijdens zijn hoorcolleges analyseren ze verschillende prompts en onderzoeken ze welke aannames en vooroordelen in de modellen schuilen. “Studenten moeten weten waar ze mee werken. En soms sluiten hun eigen ideeën gewoon beter aan bij het probleem van de doelgroep dan wat AI voorstelt.”

Tot slot is aanpassingsvermogen cruciaal. “Het werklandschap verandert snel. Het vermogen om met deze veranderingen om te gaan, wordt steeds belangrijker. Onze tip aan studenten is om deze vaardigheid te ontwikkelen”, zegt Janoušková.

Mismatch

Verwachtingen rondom nieuwe technologieën zijn belangrijk. Ze sturen het gedrag van studenten, universiteiten en bedrijven. Zo maken studenten mogelijk andere studiekeuzes, terwijl organisaties hun aannamebeleid aanpassen. Hiermee handelen ze niet alleen op basis van wat AI daadwerkelijk kan, maar ook op basis van wat zij denken dat het kan.

Koster vindt wat er in de media geschreven wordt niet altijd overeenkomt met wat er op de werkvloer gebeurt. “Aan de ene kant hoor je het grote verhaal dat AI alles gaat veranderen. Tegelijkertijd laten verschillende rapporten zien dat de productiviteitswinst sterk varieert per situatie.” Als gevolg kan dit leiden tot een mismatch tussen wat werkgevers verwachten van AI en wat mensen die ermee werken denken dat mogelijk is.

“Soms is het maar de vraag of AI daadwerkelijk toegevoegde waarde heeft”, zegt de hoogleraar. Hij illustreert dit met een metafoor. “Ik vind het ook heel knap als iemand een beer kan laten fietsen, maar daar heb ik niks aan en het is nog schadelijk ook. AI functioneert, kortom, gewoon nog niet altijd even goed.”

“We zitten nu in een situatie waarin organisaties vooral aan het uitproberen zijn”, zegt Koster. “Maar we zijn nog lang niet in een wereld waarbij we al onze kennis kunnen uitbesteden. AI is geen wonderapparaat. Er zullen altijd checks and balances nodig zijn.”

Zelf richting geven

Koster benadrukt dat de richting van kunstmatige intelligentie niet vastligt. “Er zijn theorieën die uitgaan van technologisch determinisme”, zegt hij. In techjargon is dit het idee dat nieuwe technologieën ons veranderen, en niet andersom.“In een perfecte rationele wereld zou dit misschien kloppen, maar zo werkt onze wereld echter niet. Mensen hebben altijd opvattingen over technologieën, en ze werken met technologieën die ze wel of niet prettig vinden.”

“Wat dat betreft zijn er echt keuzes die we kunnen maken over ons AI-gebruik.” Gelukkig lijken steeds meer mensen, en vooral jongeren, zich dit te realiseren. Dat is extra belangrijk, vindt Koster, omdat zij het langst met deze technologie zullen werken.

De mens centraal

Het succes van AI zal afhangen van welke keuzes organisaties maken. Verloopt de transformatie geleidelijk, dan kunnen opleidingen studenten goed voorbereiden op het werk dat wél toeneemt. Verloopt de verandering razendsnel, dan zullen de gevolgen voor de arbeidsmarkt pijnlijker zijn. Dat constateert ook een recent rapport van TNO: de uitdaging ligt niet in een tekort aan werk, maar eerder in de aansluiting tussen vraag en aanbod.

Koster is wat dat betreft hoopvol. “Op de korte termijn kan het prettig lijken dat er minder kosten worden gemaakt, maar organisaties weten heel goed dat mensen onmisbaar blijven. Uiteindelijk zullen organisaties zich realiseren dat er altijd omstandigheden zijn waarin ze meer hebben aan mensen dan aan AI-systemen.”