‘De meeste medische influencers denken zelf niet dat ze ondeskundig zijn’

Van vaccinatiescepsis tot influencers die zeggen dat uv-straling goed is voor de huid: medische misinformatie floreert op sociale media. Moet de overheid harder ingrijpen tegen medische onzin online? Het CDA pleit voor een disclaimer, maar volgens Martin Buijsen is dat censuur.

Wat voor foute medische claims kom je zoal tegen op sociale media?

“Dat de zon ‘natuurlijk’ is, en dat het daarom goed voor je is, en dat huidkanker veroorzaakt wordt door zonnebrandcrème en niet door blootstelling aan de zon. Dat vind ik wel een van de meest frappante uitspraken die ik daar heb gezien. Je ziet ook nog wel wat uitwassen van de complotten die tijdens de coronapandemie groot zijn geworden. Dat vaccins niet goed zouden zijn, en dat Big Pharma achter de pandemie zit. Het is in ieder geval informatie waardoor een onschuldige volger die ze opvolgt een groot risico loopt op gezondheidsschade.”

Waarom komt dit nu zo op?

“Het probleem op sociale media is dat er geen redactie tussen de auteur en het publiek zit. In de academische wereld en de journalistiek hebben we allerlei mechanismen, zoals peer-review en wederhoor, om ervoor te zorgen dat informatie klopt. Op sociale media ontbreekt dat filter. En sociale media worden gestuurd door algoritmes op basis van je voorkeuren. Wie interesse toont in wellness, homeopathie of alternatieve geneeswijzen, krijgt daar steeds meer van voorgeschoteld. Zo word je een put van medische onzin ingezogen.”

Wat is de omvang van medische mis- en desinformatie op sociale media?

“Dat is moeilijk in kaart te brengen. Wat we wel zien zijn de schadelijke gevolgen ervan. Zo hebben we in Nederland een vaccinatieprogramma op basis van vrijwilligheid, in tegenstelling tot een vaccinatieplicht in veel andere landen. Lang was een verplichting ook niet nodig, want we hadden zo’n beetje de hoogste vaccinatiegraad van Europa. Dat zien we nu teruglopen. Als gevolg zien we bijvoorbeeld al een stijging van het aantal mazelenuitbraken. Europese studies tonen aan dat dat grotendeels door mis- en desinformatie op sociale media komt.”

Is het niet logisch dat bijvoorbeeld mensen die uitbehandeld zijn of vastlopen in de reguliere zorg online zoeken naar alternatieven?

“Dat klopt. In Nederland hebben we een vrije keuze van behandelaar wettelijk vastgelegd. Dat betekent dat je naar het ziekenhuis kan gaan, maar ook naar Michael van Gils of Jomanda als je ziek bent. Dat verbieden is nogal wat.

“Alternatieve geneeskunde hoeft bovendien niet bewezen effectief te zijn, zolang die geen schade veroorzaakt. En het is strafbaar als een alternatieve genezer patiënten weghoudt van de moderne medische wetenschap. Dat gebeurt op sociale media in feite wel. Maar beide overtredingen zijn moeilijk te handhaven. Het is heel moeilijk te bewijzen dat influencers die alternatieve geneeswijzen promoten hun volgers bij alternatieve zorg weghouden.”

Hoe kijken artsen hier naar?

“Iedereen maakt zich zorgen. Sommige artsen proberen op sociale media actief desinformatie te ontkrachten. Maar ik denk dat sociale media simpelweg niet de juiste plek zijn voor medische informatie. Beroepsverenigingen zouden daar veel duidelijker in moeten zijn. Goede medische informatie moet beschikbaar zijn via betrouwbare kanalen, niet via sociale media.”

Is het niet zo dat veel mensen die informatie juist passief tegenkomen, en dat het actief zoeken naar medische informatie voor veel gebruikers een stap te ver is?

“Wat dat betreft moet er aandacht besteed worden aan sociale-mediawijsheid. Die platforms kunnen tot op zekere hoogte gereguleerd worden. Maar je hebt meer aan weerbare consumenten. Sociale media zijn nu nog het Wilde Westen. Leer kinderen op school dat je voor belangrijke beslissingen, of het nou medisch, financieel of juridisch is, niet moet vertrouwen op TikTok of Instagram. Zo’n moeilijke boodschap is dat niet.”

Voor reclame is wetgeving. In reclames voor bijvoorbeeld cosmetische producten kunnen ook niet zomaar medische claims gedaan worden toch? Waarom gelden die regels online niet?

“In principe mogen mensen zeggen wat ze willen, dat is vrijheid van meningsuiting. Maar wanneer mensen zich in strafbare zin uitlaten, dan mag het niet uitmaken of je dat offline of online doet. We hebben dus geen nieuwe regels nodig, maar het Openbaar Ministerie moet meer stappen nemen om overtredingen te vervolgen.

“Bovendien is het lastige dat online reclame vaak een grijs gebied is. Radio en tv hebben aparte reclameblokken. Dus dan weet je al dat 90 procent van wat je gaat horen onzin is. Dat die tandartsen die een tandpasta aanbevelen daar waarschijnlijk een commercieel belang bij hebben. Bij influencers is het onderscheid tussen persoonlijke ervaringen en meningen en commerciële en andere belangen moeilijker te maken.”

Mag reclame maken voor geneesmiddelen überhaupt? Kan het niet net zoals voor sigaretten verboden worden?

“Voor zelfzorgmiddelen en voedingssupplementen mag reclame gemaakt worden. Voor geneesmiddelen op recept mag dat niet. Maar zelfs dat gebeurt indirect wel. Ik heb eens meegewerkt aan een aflevering van Kassa. Ik ging doorklikken op advertenties bij filmpjes over gewicht en afvallen. Je werd doorgelinkt naar een website waar je in contact kan komen met een coach.  Dat is al publieksreclame, en dat is een overtreding van de geneesmiddelenwet.

“Vervolgens vul je dan op die site een summiere vragenlijst in. En dan krijg je bijvoorbeeld Ozempic voorgeschreven. Dat is een receptgeneesmiddel, dat in hele uitzonderlijke gevallen en in specifieke doseringen voorgeschreven kan worden door gespecialiseerde artsen. Hier gebeurde dat door basisartsen die niet wisten hoe ze volgens de regels wat moeten voorschrijven. Het online voorschrijven van geneesmiddelen is een economisch delict.

“Tenslotte moeten gebruikers een abonnement afsluiten via de website. Maandelijks betaal je tussen de honderd en driehonderd euro, echt niet niks. Tot in lengte van dagen, want je moet dat middel blijven nemen. Gebruikers worden daarmee in de val gelokt. En de socials zijn de motor achter de werving.”

Wat vind je van het plan van het CDA dat er een disclaimer van ondeskundigheid bij dit soort claims moet komen?

“Dat gaat echt te ver. Dat is censuur. Daarnaast gaat het ook niet werken. Degene die claims doet, wordt geacht er zelf bij te vermelden dat die niet deskundig is. Denk je echt dat mensen dat gaan doen? Offline vermelden mensen ook niet dat ze onzin uitkramen. Bovendien denken de meeste influencers zelf niet dat ze ondeskundig zijn. Dus als ze het zelf moeten verklaren, gaat een keurmerk of disclaimer niet werken.”

Wat is dan wel een oplossing?

“Ik hoop dat beroepsverenigingen hier eindelijk duidelijke normen over gaan afspreken. Medische informatie hoort niet thuis op sociale media, en daar moet ook binnen de beroepsgroep op gehandhaafd worden. Daarnaast moeten we blijven investeren in betrouwbare alternatieven. Thuisarts.nl is daar een goed voorbeeld van.

“Jonge artsen die actief zijn op social media geven mij weleens weerwoord hierop. Het is prijzenswaardig wat ze doen hoor, en hun intenties zijn goed. Sommige van die artsen hebben veel volgers. Maar je hebt geen idee tegen de hoeveelheid desinformatie en misinformatie je moet opboksen. We moeten met de beroepsgroep nu eens proberen juiste medische informatie te monopoliseren. Dat moeten we uitdragen, en onszelf er ook aan houden. Dat duidelijk is dat als je zinnige medische informatie zoekt, je niet op sociale media moet zijn.”