Hoe duizend vrouwen een patroon herkenden dat de wetenschap niet zag

Waarom krijgen vrouwen later een hartinfarct dan mannen? Toen bestaand onderzoek naar hormoontherapie geen antwoorden opleverde, besloot internist Jeanine Roeters van Lennep  naar de rol van hormoonschommelingen in de menstruatiecyclus te kijken. Ondanks weerstand vond ze het antwoord.

De verwondering

“Misschien ben ik een wat atypische dokter, want ik vind preventie eigenlijk interessanter dan genezen. Dat is wat me aangrijpt in mijn vakgebied. Hart- en vaatziekten ontwikkelen zich over tientallen jaren. Als je op tijd weet wie risico loopt, kun je dus ook veel voorkomen.

“Tijdens mijn studententijd raakte ik al geïnteresseerd in sekseverschillen in de gezondheidszorg. Mijn vader, die cardioloog was, had in een onderzoek gelezen dat vrouwen met hart- en vaatziekten minder effectief behandeld werden dan mannen. Hij vroeg zich af of dat in zijn eigen praktijk ook zo was. Ik hielp hem met het analyseren van de data. Sindsdien fascineert het me hoe complex die sekseverschillen zijn. Soms zijn ze biologisch, soms hebben ze juist te maken met gedrag of maatschappelijke rollen. Het zit precies op het snijvlak van sociale en biologische factoren.”

Het eurekamoment

“Vrouwen krijgen gemiddeld later hart- en vaatziekten dan mannen. De gangbare hypothese was dat dat komt omdat vrouwelijke hormonen, vooral oestrogenen, beschermen tegen hart- en vaatziekten. Na de menopauze dalen die hormonen sterk, en neemt het risico toe. Er waren studies naar hormoontherapie na de menopauze, maar in placebo-gecontroleerd onderzoek werkte dat helemaal niet.

“Dat vond ik gek. Toen ik beter naar die studies keek viel me op dat de vrouwen gemiddeld 67 jaar waren, dus al zo’n vijftien jaar voorbij de menopauze. Bovendien kregen ze hormonen van merries, geen lichaamseigen hormonen. The wrong women, the wrong hormones, the wrong timing dus. “En toen had ik een ingeving, dat voelde wel als een eurekamoment: we moeten naar de menstruele cyclus zelf kijken!  We hebben elke maand hormoonfluctuaties. Die zijn niet supergroot, maar wel groot genoeg om verschillen te zien als oestrogenen echt beschermen tegen hart- en vaatziekten.”

Het onderzoek

“Ik liep vast bij subsidieaanvragen. Zodra het over menstruatie en hart- en vaatziekten ging, vonden de beoordelaars het te vergezocht. De vakgebieden zijn silo’s: menstruatie hoort bij gynaecologie, niet bij het cardiovasculaire domein.

“In een vooronderzoek deed ik een oproep waarin ik vroeg of vrouwen tijdens hun menstruatie vaker pijn op de borst of hartkloppingen ervaren. Meer dan duizend vrouwen herkenden dat patroon! Toch werd mijn aanvraag opnieuw afgewezen, omdat het niet innovatief genoeg zou zijn. Ik was echt pissig.

“Bij mijn laatste poging werd een innovatiesubsidie toegekend, maar alleen als ik zelf binnen tweeënhalve maand 25.000 euro ophaalde. Ik moet bij de vrouwen zelf zijn, dacht ik. Die lopen nu vast in de zorg, omdat hun huisarts er niks over kan vinden in de literatuur, dus zij zien wel het belang van verder onderzoek. Via de Hartstichting ben ik een crowdfunding gestart. Uiteindelijk heb ik meer dan 42.000 euro opgehaald.

“Ik verzamelde case reports, en liet vrouwen dagboekjes bijhouden over klachten als pijn op de borst en hartkloppingen gedurende hun cyclus. Daar kwam een duidelijk verband uit. Ook een cardioloog uit een hartrevalidatiekliniek hielp mee. We hebben vrouwen gebeld die een hartinfarct hadden gehad om te vragen of ze nog wisten waar ze in hun cyclus zaten op het moment van het infarct. Dat bevestigde mijn hypothese. Hartinfarcten komen vaker voor aan het begin van de cyclus, wanneer de oestrogeenspiegels laag zijn.”

De nasleep

“Wetenschappelijk bewijs alleen is blijkbaar niet genoeg om klinische artsen te overtuigen deze kennis naar de praktijk te brengen. Op de spoedeisende hulp of bij diagnostische onderzoeken wordt nooit gevraagd waar een vrouw zich in haar menstruatiecyclus bevindt. Daarom probeer ik me nu ook sterk te maken voor betere implementatie. Zo hebben we in het Erasmus MC een speciale poli opgezet voor vrouwen die zwangerschapsvergiftiging hebben gehad, omdat zij later meer risico lopen op hart- en vaatziekten.

“Inmiddels werk ik ook aan een groot onderzoeksconsortium rond menopauze en hartvaatgezondheid. Ik heb op een kleine schaal aangetoond dat lichaamseigen oestrogenen bescherming bieden, maar we weten nog steeds niet precies hoe. Dat is nog een beetje een cliffhanger, en ga ik nog verder onderzoeken.