Hoe het Joodse Unilever de Tweede Wereldoorlog overleefde

Hoe overleeft een multinational een wereldoorlog als die bedrijven aan beide kanten van het front heeft? Historicus Ben Wubs kreeg toegang tot de enorme archieven van Unilever aan het Weena. Hij ontdekte dat het bedrijf al vóór de inval van de nazi’s maatregelen had genomen om te kunnen blijven functioneren.

De verwondering

“Zien hoe een groot bedrijf reilt en zeilt, daar heb ik altijd al een voorliefde voor gehad. Mijn masterscriptie ging over hoe de Staatsmijn tijdens de Tweede Wereldoorlog kon blijven functioneren. Ik ontdekte dat de Staatsmijn, en daarmee ook de rest van de economie, de eerste twee jaar juist op volle toeren draaide. Terwijl veel mensen dachten dat de Nederlandse economie volledig instortte toen de oorlog begon. Ik vind het fascinerend dat je met jaarverslagen doorspitten het hele beeld van een oorlog kan laten kantelen.

“Als je het beeld van een wereldoorlog wil kantelen, dan moet je kijken naar wat er bij multinationals gebeurt. Voor mijn promotieonderzoek kwam ik uit bij Unilever, dat Joodse oprichters had. Unilever schrok zich te pletter dat iemand historisch onderzoek over het bedrijf wilde doen, maar was ook wel benieuwd of er lijken uit de kast zouden komen over de oorlogstijd.”

Het onderzoek

“Unilever richtte een commissie op, om uit te zoeken wat er allemaal aan informatie was en om te beslissen of het me binnen zou laten. Na een jaar kreeg ik groen licht. Ik kreeg toegang tot het archief hier in Rotterdam op het Weena. Ik had me niet gerealiseerd dat Unilever een van de grootste bedrijven ter wereld was! Vlak voor de Tweede Wereldoorlog zat het in 43 landen, onder andere in Duitsland, Nederland, Groot-Brittannië en het hele Britse rijk. Hoe overleeft een bedrijf, dat volgens de nazi’s Joods was en aan beide kanten van het front zat?

“Er waren 1200 dozen archiefmateriaal. Hoe dieper ik groef, hoe groter het werd, en hoe minder ik begreep hoe het bedrijf in elkaar zat.”

Het eurekamoment

“In het Bundesarchiv in Berlijn stuitte ik op een goudmijn. De nazi’s hadden zelf ook onderzoek naar Unilever gedaan, omdat zij ook niet snapten hoe dat bedrijf, met haar vele holdingen en dochterondernemingen, in elkaar zat. Alleen al in Duitsland had Unilever 150 bedrijven, en dan heb ik het over grote fabrieken. Ik vond allerlei rapporten, en gigantische tekeningen, met alle organisatie- en kapitaalstructuren. Zoiets zie je van je leven niet! Zo uitgebreid, zo groot. Dat ik iets had gevonden wat nog nooit iemand gezien had, dat was echt waanzinnig.

“Door die vondst werd ik beter wegwijs in het archief in Rotterdam. De nazi’s vonden Unilever zo belangrijk dat ze in 1941 een Reichskommissar alleen voor het Unilever-concern aanstelden. De nazi’s hadden begrepen dat Unilever de olie- en vetindustrie beheerste. En ineens begreep ik dat het om de grondstoffen ging.

“Unilever was erg goed voorbereid op de oorlog, beter dan de Nederlandse overheid. Het bedrijf werd uit voorzorg in tweeën gesplitst in een Engels en Nederlands deel. De Britse Trading with the Enemy Act verbood geallieerde bedrijven om met de vijand te handelen, dus ook in en met bezet gebied. Maar door de gesplitste structuur konden alle takken van het bedrijf ‘gewoon’ blijven functioneren in oorlogstijd.”

De nasleep

“Samen met hoogleraar Takafumi Kurosawa uit Kyoto heb ik onderzoek gedaan om te kijken of dit soort structuren ook op wereldniveau bestonden. Ja dus. We hebben heel veel voorbeelden gevonden: bij Shell, Philips, Roche, Nestlé bijvoorbeeld. We kwamen tot het inzicht dat de organisatorische structuur van multinationals afhangt van factoren die niet alleen met de markt te maken hebben, maar veel meer met de geo-politieke en politieke situatie.

“Daar zijn we in het wereldje best wel een beetje beroemd mee geworden. Recent hebben Pierre-Yves Donzé en ik nog eenzelfde soort onderzoek gedaan naar de mode-industrie, die we vanaf 1850 in kaart hebben gebracht. We vonden bijvoorbeeld dat het in elkaar storten van de zijde-industrie in de jaren dertig zorgde voor scherpe verarming en economische crisis, wat heeft bijgedragen aan de militarisering en expansiedrang van Japan. Als je iets van geopolitiek en oorlog wil begrijpen, moet je ook de rol van de multinationals begrijpen.”