‘Gemeentes maken zich pas druk over problemen van jongeren als er veiligheidsproblemen bij komen kijken’

De mentale gezondheid van jongeren verslechtert en zelfdoding komt vaker voor. Met de gemeenteraadsverkiezingen is de vraag of gemeentes, verantwoordelijk voor de jeugdzorg, daar iets aan kunnen doen. Jeugdzorgonderzoeker Annemiek Harder vindt dat ze hun best moeten doen om naar jongeren te luisteren. “Ik betwijfel of iemand op het stadhuis inderdaad beter weet wat er in die gezinnen speelt en wat jongeren nodig hebben.”

Het aantal suïcides onder jongeren is toegenomen, met name bij jonge vrouwen. Ook gaat het niet goed met de mentale gezondheid van jongeren. Wat is hier volgens jou aan de hand?

“Jongeren staan onder druk om te presteren. En er is natuurlijk sociale media, waar je van alles voorbij ziet komen, zoals schadelijke content en perfecte plaatjes. Dat legt druk op jongeren om het ook goed te willen doen. Dan kan je in de knoop komen met jezelf. 

“Maar de puberteit is sowieso moeilijk. Het is de periode waarin je je identiteit ontwikkelt, en zoekt wie je bent en wat je positie is. Dat moet je ook niet te veel problematiseren. Zo zijn er ook rapporten van UNICEF waaruit blijkt dat jongeren in Nederland nu juist erg gelukkig zijn. Het hangt echt af van de bril waardoor je kijkt. Als je problemen zoekt, dan ga je die ook vinden.”

Je doet onderzoek bij jeugdzorginstellingen waar jongeren behandeld worden die uit huis geplaatst zijn. Zijn de jongeren die overgaan tot zelfdoding meestal al bekend bij jeugdzorg?

“Exacte cijfers heb ik niet, maar de mentale problemen rond suïcide zijn wel redenen om in de jeugdzorg terecht te komen. Dat gaat om de zogenaamde internaliserende problematiek. Denk aan angst of depressie, en ook suïcidaal gedrag kan daarbij horen. Aan de andere kant heb je jongeren met externaliserende problematiek. Dat gaat vooral om agressie, boosheid en grensoverschrijdend gedrag, zoals crimineel gedrag. Bij allebei de groepen spelen ook problemen in de sociale omgeving van de jongere vaak een rol. Suïcide binnen de jeugdzorg komt wel eens voor, maar niet op dagelijkse basis.”

Wat kan de jeugdzorg volgens jou doen om suïcide te voorkomen?

“De samenwerking tussen hulpverleners, ouders en jongeren is cruciaal. Er moet een vertrouwensband ontstaan, door onbevooroordeeld contact met de jongeren en hun ouders. En uiteraard is het belangrijk om goed te luisteren en te checken of je een situatie allebei hetzelfde interpreteert. Ook is het belangrijk om regelmatig na te gaan of je als hulpverlener nog op dezelfde lijn zit met de jongere en de ouders over de behandeling en wat je wil bereiken. Daarmee is de kans een stuk groter dat ouders en jongeren het achterste van hun tong laten zien.

“Dat zie ik nog wel eens misgaan. Vanuit de beste intenties om alles meteen op te willen lossen, hebben hulpverleners soms de neiging sturende vragen te stellen. En soms hebben ze een impliciet oordeel over de ouders, bijvoorbeeld waarom ze een situatie zo uit de hand hebben laten lopen, of niet eerder hebben ingezien dat het slecht gaat met hun kind. Dat schrikt af. Als ouders of jongeren het idee hebben dat ze op die manier beoordeeld worden, zeggen ze maar dat het goed gaat, om gezeur te voorkomen.”

Gemeentes zijn sinds 2015 verantwoordelijk voor de jeugdzorg. Wat kunnen zij bijdragen?

“Gemeentes maken zich vaak pas druk over problemen van jongeren als er veiligheidsproblemen bij komen kijken, dus bij agressief of crimineel gedrag. Maar dat is aandacht van de gemeente in negatieve zin, wat het voor bepaalde gezinnen alleen maar ingewikkelder maakt.

“Wat gemeentes wel moeten doen is luisteren naar jongeren. In hun eigen context, zonder de situatie meteen te problematiseren. Als er zwaardere jeugdzorg nodig is, moet de gemeente zorgen voor goede hulpverleners. Die moeten goed betaald en gewaardeerd worden, zodat ze willen blijven werken en het vol kunnen houden. Hulpverleners die lichtere zorg bieden krijgen soms meer betaald dan hulpverleners die hulp bieden bij meervoudige problematiek. Dat is echt scheef.”

Er is veel kritiek op de decentralisatie van de jeugdzorg naar gemeentes. Is dat terecht?

“Het idee erachter was dat de gemeente dichter bij de jongeren en ouders zit dan het landsbestuur. Ik betwijfel of iemand op het stadhuis inderdaad beter weet wat er in die gezinnen speelt en wat jongeren nodig hebben. Degenen die daar wel kennis over moeten hebben, zijn de hulpverleners die werken met jongeren en ouders. Beleidsmakers moeten ervoor zorgen dat die hulpverleners hun werk goed kunnen doen.

“Wat daarbij een probleem is, is de wildgroei aan jeugdzorgaanbieders en de enorme administratieve organisatie die eromheen is opgetuigd. Verschillende gemeentes stellen hun eigen regels en hanteren verschillende manieren om contracten aan te gaan met aanbieders. Dat maakt het minder efficiënt en moeilijker om te focussen op waar het écht om gaat, namelijk goede hulp bieden aan jongeren en ouders.

“Bovendien is er een toename van lichtere, ambulante vormen van hulpverlening voor jongeren. Er moet kritisch gekeken worden of dat nou echt allemaal nodig is. Er zijn een aantal partijen in gesprongen om geld te verdienen aan iets wat misschien niet eens nodig is.”

Kun je daar een voorbeeld van geven?

“Er zijn zorginterventies die heel breed ingezet worden op scholen, bijvoorbeeld voor jongeren met dyslexie. Je kan je echt afvragen of dat een taak voor zorginstellingen is. Als je een interventie doet, dan lijkt het meteen een heel groot probleem, en het kan stigmatiserend werken. De jeugdzorg houdt erg vast aan protocollen, terwijl veel lichtere problemen ook in het sociale netwerk van de jongere opgelost kunnen worden, soms zelfs beter dan met een externe hulpverlener.

“Het probleem is dat in het huidige systeem een duidelijk verdienmodel zit. Instellingen die dit soort zorg voor lichtere problematiek aanbieden, creëren zelf eigenlijk de vraag voor hun dienst. Zo komt dyslexie de afgelopen jaren steeds vaker voor. Ik vraag me af hoe dat kan. Als een gemeente dat soort zorgaanbieders contracteert, dan kan dat ervoor zorgen dat het vaker vastgesteld wordt, terwijl een behandeling of interventie misschien niet echt nodig was.”

Is jeugdzorg een thema waar kiezers rekening mee kunnen houden bij de komende gemeenteraadsverkiezingen?

“Ik denk eigenlijk dat de meeste kiezers het niet zo’n interessant thema vinden. Het betreft een doelgroep waar veel vooroordelen over zijn. ‘Dat zijn probleemgezinnen, die zijn we liever kwijt dan rijk,’ is het idee. De meeste mensen zullen er weinig voor voelen daar meer geld in te steken. 

“Maar het hangt wel samen met andere grote verkiezingsthema’s, zoals de woningnood. Om bijvoorbeeld suïcides tegen te gaan, zijn er behalve goede jeugdzorg ook andere dingen nodig, zoals woningen. Er is best een aanzienlijke groep jongeren die niet behandeld kan worden omdat die geen passende woonruimte hebben. Uit huis geplaatste jongeren worden dan van de ene naar de andere plek gesleept en dat is schadelijk.”