Deelnemers dialoog over academische vrijheid willen daad bij het woord

Zo’n vijftig medewerkers en studenten hebben maandagochtend een eerste aanzet gegeven tot een landelijke discussie over academische vrijheid. In dialoogsessies kwamen de meest uiteenlopende onderwerpen aan bod, van studentevaluaties tot geopolitiek. De deelnemers zouden graag zien dat de universiteit niet alleen in woord, maar ook in daad de academische vrijheid verdedigt.

Een promovendus durft zich niet te uiten omdat collega’s een andere mening hebben. En een wetenschapper twijfelt om met een journalist te praten uit vrees om verkeerd begrepen te worden of een negatieve headline te krijgen. Rector magnificus Jantine Schuit noemde maandagochtend twee voorbeelden van zelfcensuur op de universiteit, als onderdeel van haar openingsspeech over academische vrijheid.

Dat die vrijheid onder druk staat, is de aanleiding voor een serie bijeenkomsten op verschillende universiteiten. In de Senaatszaal in het Erasmusgebouw – normaal het decor van promoties en oraties – zitten een stuk of twintig academici, iets meer ondersteunend personeel en vier studenten voor de eerste van in totaal vier dialogen die dit voorjaar worden gehouden.

‘Steeds moeilijker’

Volgens Schuit staat de academische vrijheid zowel wereldwijd als dichtbij huis onder druk. De rector noemt de Verenigde Staten als voorbeeld, waar politieke inmenging ertoe geleid heeft dat bepaalde onderzoeksthema’s zijn verdwenen en bepaalde studieprogramma’s gecensureerd. Ook in Nederland begint die discussie te spelen, aldus Schuit, en zijn er debatten of er aan genoeg verschillende perspectieven ruimte wordt geboden in het curriculum.

Bezuinigingen, werkdruk en geopolitieke spanningen kunnen het soms lastiger maken om binnen de universiteit vrijuit het gesprek te voeren, betoogt Schuit. “De universiteit hoort een plek te zijn waar de dialoog open gevoerd kan worden. Het wordt in de praktijk steeds moeilijker om een respectvolle conversatie te hebben tussen mensen die het oneens zijn.”

Nederland zakt op vrijheidsindex

Hoogleraar Politieke Filosofie en Economische Ethiek Constanze Binder neemt het woord over van Schuit en legt uit dat de academische vrijheid volgens een internationale index al jaren afneemt in Nederland, van 0,92 in 2018 naars 0,76 in 2024.

Academische vrijheid speelt op verschillende niveaus, legt Binder uit aan de hand van een grafiek in de vorm van een ui met ‘lagen’. De eerste laag is de individuele vrijheid om te leren, te onderzoeken of te doceren. De twede laag gaat over de vrijheid om kennis te verspreiden. En de de buitenste laag over de randvoorwaarden: heb je baanzekerheid, zijn er fondsen en is er institutionele autonomie?

Daarna geeft ze een spoedcollege geschiedenis van de academische vrijheid, beginnend bij het uitdagen van de macht door Galileo Galilei en Desiderius Erasmus via Mary Wollstonecraft, die in de achttiende eeuw voor de rechten van vrouwen in het onderwijs opkwam, tot de grondlegger van het begrip academische vrijheid Wilhelm von Humboldt.

De zaal wordt opgedeeld in acht zo divers mogelijke groepen, die zich richting het Langeveld begeven voor kleinschaligere sessies. Daar spreken ze verder over het begrip academische vrijheid en wat dat voor hen betekent, nadrukkelijk in een dialoog en niet in een discussie of een debat.

Dapperdere universiteit

Daar blijkt dat iedere deelnemer een eigen invulling geeft aan het begrip en eigen ervaringen meebrengt. Onderwerpen die meerdere keren genoemd worden, zijn het (gebrek aan) ondersteuning vanuit de universiteit op het moment dat de vrijheid van een wetenschapper onder druk gezet wordt, of dat nou door juridische stappen of persoonlijke dreigementen is. De universiteit zou dapperder moeten zijn als het gaat om het verdedigen van principes en ook de wetenschappers ondersteunen en beschermen als dat nodig is, vonden deelnemers.

De mal van de universitaire strategie waar onderzoek in moet passen wordt door sommigen als vrijheidsbeperkend beschouwd. Want als je je nieuwsgierigheid volgt en uitkomt bij een onderwerp dat niet in die mal past, dan heb je minder kansen op financiering of op promotie. Hetzelfde geldt voor sectorplannen of onderzoeksbeurzen van de NWO of de EU.

Niet alleen

De deelnemers hadden ook al ideeën hoe de vrijheid beter beschermd kan worden. ‘We hebben tijd en geld nodig’, was een van de oplossingen die brede steun ontving. Ook een meer faciliterende houding van het ‘management’ zou gewaardeerd worden.

De belangrijkste les van de ochtend? De ontdekking dat meer collega’s zich zorgen maken over de academische vrijheid. “We zijn niet alleen!”  deelde iemand via de mentimeter aan het slot van de bijeenkomst.