De sombere kerst van Erasmus

Oorlog en vrede, feit en fictie, goed en kwaad. Het zijn dit soort tegenstellingen die wij mensen gebruiken om de wereld om ons heen te begrijpen. Maar de wereld zelf is helemaal niet zo zwart-wit. Dat is een boodschap van Donna Haraway, die op 25 november de Erasmusprijs kreeg uit handen van koning Willem-Alexander, in het Paleis op de Dam in Amsterdam.

Donna Haraway is een feministische filosoof uit de VS. Ze is ondertussen al over de tachtig, maar nog altijd populair, vooral onder jonge mensen. Dat zag ik ook bij de uitreiking, waarbij ik aanwezig was als jurylid van de Erasmusprijs. In haar toespraak kreeg het Amerika van Trump er flink van langs en ook het denken in eenvoudige tegenstellingen in elk ander land.

Academici zijn graag bereid om tegenstellingen te relativeren, zoals tussen man en vrouw, tussen zwart en wit of volk en elite. Maar soms slaat de sfeer om en wordt de morele druk zo groot dat we toch simpele keuzes moeten maken. Als je dat niet doet, dreig je te worden veroordeeld. Ik heb een aversie tegen Trump, maar dat betekent nog niet dat ik sympathie heb voor de Democratische Partij. Ik heb een weerzin tegen Poetin, maar daardoor nog geen vertrouwen in de politiek in Oekraïne. Met afkeer kijk ik naar Netanyahu, maar ook met afgrijzen naar Hamas. Want de slechtheid van de ene mens maakt de andere nog niet goed. Dat heb ik in ieder geval geleerd van Erasmus.

In 1525 had Erasmus een sombere kerst. Hij leefde toen in een tijd van enorme polarisatie: de strijd tussen de paus van Rome en de Duitse monnik Luther, die zou leiden tot een scheuring in de kerk tussen katholieken en protestanten, en oorlogen op het continent tussen katholieke en protestantse vorsten. Erasmus gold als de grootste denker in die tijd en beide kampen eisten dat hij hun kant zou kiezen. De filosoof probeerde te bemiddelen, maar erg ver kwam hij niet: “Net zover als iemand pleegt te overkomen die twee mensen probeert te scheiden die elkaar gewapend en uitzinnig van woede en dronkenschap te lijf gaan, en die vervolgens van beide kanten klappen krijgt”, schreef hij op 24 december

Het jaar ervoor had Erasmus zijn houding verklaard, in een boek Over de vrije wil (De libero arbitrio, 1524). Daarin liet de filosoof zien waarom hij vertrouwde op de vrije wil van ieder mens, die volgens hem het vermogen had om zelf te kiezen. Dat betekende voor Erasmus ook de vrijheid om niet te kiezen, op het moment dat mensen daartoe werden gedwongen – zoals in zijn geval. Hij wilde niet kiezen voor de dogma’s van de katholieke kerk, maar ook niet voor die van de lutherse protestanten. Dit kwam hem te staan op haat van beide kanten: men noemde hem laf, omdat hij niet zou durven kiezen. Luther antwoordde in 1525 met een boek Over de geknechte wil (De servo arbitrio) en bezorgde Erasmus een eenzame kerst.

Eeuwenlang is Erasmus afgeschilderd als een laffe weifelaar, die niet durfde te kiezen, op het moment dat het erop aankwam. Dat veranderde pas echt na de Tweede Wereldoorlog. Veel te dogmatische politieke en religieuze keuzes hadden geleid tot verschrikkelijke vernietiging; dit mocht nooit meer gebeuren. In ons land en elders in Europa werd Erasmus tot een symbool van vrijheid en tolerantie, juist omdat hij in tijden van enorme polarisatie de weerstand had weerstaan om zomaar mee te gaan. In plaats van laf werd hij standvastig genoemd; geen weifelaar, maar iemand die het aandurfde om zelf te blijven denken. Het gelijk van Erasmus is ook het gelijk van Donna Haraway, die niet voor niets de Erasmusprijs 2025 heeft gekregen. Haar oproep om je niet neer te leggen bij bestaande tegenstellingen en te blijven nadenken, en verschillen te overbruggen. Erasmus kreeg klappen, maar zijn volhouden biedt ons nog altijd hoop.