Levens zitten vol veranderingen, en daarom onderzoekt Yara Toenders de hersenen

Yara Toenders kijkt graag even mee in het leven van anderen. Als wetenschapper en als lezer. Met het boek Het achtste leven (voor Brilka) van Nino Haratischwili kon ze zich verliezen in zes generaties. Een schot in de roos.

Het boek Het achtste leven (voor Brilka) van Nino Haratischwili is ‘een van de lievelingsboeken’ van Yara Toenders. Haar enthousiasme wordt gedeeld door haar omgeving. Toen ze de gelijknamige theatervoorstelling bezocht, zaten haar oom en tante een rij achter haar en ergens verderop in de zaal zag ze een vriendin. In Nederland zijn bijna honderdduizend exemplaren van het boek over zes generaties van een familie in Georgië verkocht. Wat resoneert?

Nieuwsgierig naar levens van anderen

Toenders kijkt graag even mee in het leven van anderen. In het boek kreeg ze een inkijkje in zeven levens tegelijk, levens die met elkaar verbonden zijn, maar die zich allemaal anders ontwikkelen. Elk leven gaat door verschillende fases; toen Toenders even nadacht over welke fase ze met de meeste interesse heeft gelezen, kwam ze uit bij de adolescentie. De periode, grofweg tussen de 10 en 24 jaar, waar ze als neurobioloog onderzoek naar doet. “In die periode gaan mensen de wereld ontdekken, worden ze meer zichzelf en krijgen ze een andere mening dan hun ouders. De personages in het boek gaan exploreren, net als de jongvolwassenen die ik zie voor mijn onderzoek.”

Haar wetenschappelijke interesse voor de adolescentie begon bij de complexe veranderingen in het brein tijdens deze fase. Anders dan mensen vaak denken nemen het aantal hersencellen tijdens de adolescentie af, vertelt Toenders. “Tegelijkertijd noemen we het een groeispurt, omdat de hoeveelheid verbindingen tussen de cellen juist toeneemt. In de kindertijd zijn de hersenen een dichtbegroeid bos met geitenpaadjes; vanaf de puberteit gaan er bomen weg, worden de paden breder en kun je makkelijker en sneller door het bos wandelen, is de analogie.”

Somber zijn is normaal

Waar ze zich tijdens haar promotieonderzoek nog richtte op jongeren die kampen met depressie, is ze zich nu gaan toeleggen op het mentale welzijn van adolescenten in het algemeen. En wat blijkt? “Stemmingswisselingen en sombere gedachtes horen bij opgroeien. In de periode tussen de 10 en 24 jaar hebben veel mensen last van stemmingswisselingen, maar die periode gaat voorbij. Later in het leven nemen die stemmingswisselingen, gemiddeld gezien, weer af.”

De ontwikkelingen en veranderingen die mensen gedurende hun leven ondergaan, vindt Toenders interessant. Daarom is ze zo enthousiast over het boek Het achtste leven (voor Brilka) waarin mensenlevens zich ontvouwen en het is daarnaast verrassend genoeg ook de reden dat ze geïnteresseerd is in hersenen.

Alles verandert

Het wordt hersenwetenschappers nog weleens verweten deterministisch te zijn, alsof alles al bepaald is, maar Toenders benadrukt juist de plasticiteit van hersenen. “Je kunt met hersenen wel proberen om iets te verklaren of uit te leggen, maar ook hersenen ontwikkelen zich. Het brein is nooit af.”

Voor Toenders zelf begon de explorerende fase die zo typisch is voor de adolescentie toen ze op haar achttiende Wadenoijen, een klein dorp nabij Tiel, verliet en in Amsterdam ging wonen. Als jonge moeder kan ze zich nu vanuit eigen ervaring inleven in de onderzoeken die aantonen dat hersenen in deze fase een verandering ondergaan.

Levenslange hersenen

Misschien gaat ze zich ooit nog richten op de hersenveranderingen gedurende een mensenleven. Voorlopig is ze vooral nieuwsgierig naar alle aspecten van het mentaal welzijn van adolescenten, van sociale media tot rolmodellen.

Als Healthy Start Fellow bij een samenwerkingsverband tussen de EUR, het Erasmus MC en de TU Delft mag ze die perspectieven allemaal onderzoeken, en even met haar participanten meekijken. “Dat geeft een enorme vrijheid. Maatschappelijk gezien is het niet de makkelijkste tijd voor wetenschappers, dus ik prijs me gelukkig met deze positie.” En ze vervult die positie met verve: Toenders kreeg onlangs de prestigieuze Early Career Award van het KNAW voor haar wetenschappelijke talent.