Een zichzelf financierende oorlog: hoe Soedan verstrikt raakte in een dodelijke patstelling

Soedan staat voor een van de grootste humanitaire rampen ter wereld: bijna twaalf miljoen mensen zijn op de vlucht en bijna de helft van de bevolking loopt risico op hongersnood. Schattingen van het totale dodental lopen uiteen van 20.000 tot 150.000. Universitair hoofddocent Ontwikkelings­economie Elissaios Papyrakis legt uit hoe Soedan in deze neerwaartse spiraal terechtkwam, wie ervan profiteert, en waarom een pad naar vrede onmogelijk is zonder grootschalige humanitaire steun.

Waarom is er oorlog in Soedan?

“Het conflict heeft diepe structurele oorzaken: concurrentie om schaarse natuurlijke bronnen zoals land en water, en een eeuwenoude etnische verdeeldheid tussen Arabische nomaden en niet-Arabische boeren. Sinds 2023 zijn deze spanningen uitgegroeid tot een openlijke burgeroorlog tussen twee militaire facties: de Sudanese Armed Forces (SAF), dat is de internationaal erkende militaire regering, en de Rapid Support Forces (RSF), een paramilitaire groepering. Beide groepen strijden om militaire controle en economische dominantie.”

“Deze oorlog is niet te begrijpen zonder terug te kijken naar Darfur in 2003. De toenmalige president Omar al-Bashir, behorend tot de Arabische meerderheid, steunde en bewapende een militiegroep genaamd de Janjaweed. Zowel al-Bashir als de Janjaweed waren betrokken bij genocide op niet-Arabische gemeenschappen. In 2013 gaf al-Bashir de Janjaweed een nieuwe naam: de Rapid Support Force, die parallel opereerde aan het officiële leger.

“In 2019 waren er grootschalige protesten, gedreven door woede over economische problemen, en zowel het leger als de RSF keerden zich tegen al-Bashir. Nadat al-Bashir werd afgezet, zou de macht worden gedeeld tussen burgervertegenwoordigers en het militaire apparaat, bestaande uit zowel de SAF als de RSF. In 2021 pleegden de militaire leiders echter een staatsgreep en lieten ze de machtsdeling met de burgervertegenwoordigers vallen. De SAF en RSF namen gezamenlijk de macht over, maar het bleek een ‘ongelukkig huwelijk’, aangezien er een machtsstrijd ontstond tussen RSF-leider Mohamed Hamdan ‘Hemedti’ en SAF-commandant Abdel Fattah al-Burhan.

“In 2023 probeerde de RSF de macht te grijpen. Aanvankelijk veroverde de groep de hoofdstad Khartoem en grote delen van Darfur en oostelijke regio’s. Die laatsten staan nog steeds onder hun controle, terwijl de SAF de controle over Khartoem en de economisch vitale Nijl-corridor heroverde. Het resultaat is een militaire en politieke patstelling: elke partij wint terrein in verschillende regio’s, geen van beide wil onderhandelen, en burgers blijven gevangen in een slepend en verwoestend conflict.”

Hoe spelen natuurlijke hulpbronnen een rol in deze oorlog?

“Voor 2011 was olie de belangrijkste component van de Soedanese export. Soedan bleek niet immuun voor de zogenaamde ‘resource curse’. Deze vloek voorspelt dat landen die te afhankelijk zijn van één uitputbare minerale hulpbron in de problemen komen, bijvoorbeeld door zwakkere politieke en economische instituties, hogere corruptie, beperkte politieke stabiliteit, buitensporige bureaucratie en een gebrek aan economische diversificatie.

“Toen Zuid-Soedan zich in 2011 afscheidde, verloor Soedan bijna 80 procent van zijn olievoorraden. Sindsdien is het land vooral afhankelijk van goudwinning. In 2019, dus voor de burgeroorlog toen de rapportage van economische data nog betrouwbaarder was, stond goud voor ongeveer 75 procent van de exportwaarde. Opnieuw werd Soedan dus extreem afhankelijk van één gemakkelijk te plunderen hulpbron.

“Deze afhankelijkheid van één hulpbron, samen met etnische verdeeldheid, kan leiden tot wat in conflictstudies de ‘greed-grievance’-dynamiek wordt genoemd. In Darfur concurreren Arabische nomadengroepen en niet-Arabische landbouwgemeenschappen al lange tijd om land en water, en politieke macht werd historisch gemonopoliseerd door de Arabische meerderheid. De opbrengsten uit goud worden ongelijk verdeeld: de niet-Arabische boeren profiteren niet, terwijl de mijnen zich bevinden op het land waar zij wonen.”

Wie controleert de goudmijnen van Soedan, en hoe beïnvloedt dit het verloop van de oorlog?

“De controle over Soedans goudreserves is feitelijk verdeeld tussen de twee strijdende facties, en die verdeling voedt het conflict. De RSF beheerst een groot deel van Darfur, waar zich een cluster van goudmijnen bevindt, terwijl de SAF het noordoosten controleert, eveneens een gebied rijk aan afzettingen. Vrijwel alle andere economische activiteit is ingestort: de landbouw is ontwricht en de beperkte industrie die het land had, ligt stil. Dus goud is de levensader van het land geworden.

“De SAF kan officieel geëxporteerd goud gebruiken om inkomsten te genereren. Maar omdat de RSF internationaal niet wordt erkend, is zij aangewezen op informele winning en smokkel. De mijnen in Darfur lenen zich goed voor informele of ‘artisanal mining’. Er zijn veel kleine mijnen in afgelegen gebieden waar ambachtelijke mijnwerkers actief zijn. De RSF werkt met deze mijnwerkers samen om een constante stroom contant geld te verkrijgen door het goud in het buitenland te verkopen. Dat geld betaalt soldaten en wapens. Dit maakt het conflict tot een ‘zelf gefinancierde’ oorlog: zolang beide partijen goudrijke gebieden controleren, kunnen ze simpelweg meer winnen wanneer ze middelen nodig hebben, wat elke economische prikkel tot de-escalatie wegneemt.”

Is het te simpel om te denken dat regulering van de goudhandel het conflict kan beëindigen?

“Vanuit het perspectief van grondstoffenconflicten lijkt de huidige situatie in Soedan op de conflicten in West- en Centraal-Afrika zo’n dertig jaar geleden. Die werden gefinancierd met ‘bloeddiamanten’ en diamantsmokkel. Een internationaal certificeringssysteem hielp zeker om de handel transparanter te maken. Zo’n certificering bestaat niet voor goud. Eenmaal verkocht kun je goud omsmelten, waarna het onmogelijk is de herkomst te traceren.

“In theorie zou een certificeringsschema voor Soedanees goud dit conflict dus zeker kunnen helpen beëindigen. Maar noch de SAF, noch de RSF heeft er belang bij dergelijke toezicht te ondersteunen, aangezien beide afhankelijk zijn van goudinkomsten om hun militaire operaties te financieren.

“Alleen als Soedan overgaat naar een burgerregering die democratisch is gekozen, zou er politieke ruimte ontstaan voor verandering. En zelfs dan zou het brede internationale coördinatie vereisen, vooral van grote afnemerslanden. Dat wordt moeilijker dan bij diamanten. Diamantproductie is geconcentreerd op relatief weinig plaatsen, maar goud wordt in veel meer landen gewonnen en op veel informelere manieren. Er bestaat al een transparantieraamwerk voor gouddelving en ander mijnwerk: het Extractive Industries Transparency Initiative. Het zou geweldig zijn als Soedan zich daarbij aansluit zodra de oorlog voorbij is. Maar zelfs dan maakt de dominantie van ambachtelijke mijnbouw toezicht uiterst lastig.”

Wie koopt het Soedanese goud?

“Verschillende media schrijven dat de Verenigde Arabische Emiraten betrokken zouden zijn bij de smokkel van Soedanees goud, hoewel daar geen onomstotelijk bewijs voor is. Voor het conflict begon in 2023, toen we nog officiële documentatie hadden, waren de Verenigde Arabische Emiraten de belangrijkste goudimporteur van Soedan. Zij importeren het goud, raffineren het en exporteren het, dus zij hebben een sterk economisch belang om die leveringslijnen open te houden. Veel rapporten stellen dat de VAE de RSF steunen met logistieke hulp en zelfs wapens. De Verenigde Arabische Emiraten ontkennen officieel dat dit waar is, maar het wordt breed gemeld in de media.”

Welke andere internationale partijen zijn betrokken bij dit conflict?

“Saoedi-Arabië is de andere belangrijke regionale speler en steunt de SAF. Dat past in een lang bestaand geopolitiek rivaliteitspatroon met de VAE: beide landen wedijveren om invloed, toegang tot handelsroutes, mijnconcessies en politiek gewicht rond de Rode Zee. De SAF onderhoudt historisch sterke banden met zowel Egypte als Saoedi-Arabië. Ook in dit licht, terwijl de VAE en Saoedi-Arabië strijden om invloed, is het niet verrassend dat de VAE opportunistisch de kant van de RSF hebben gekozen.

“Als buurland heeft Egypte twee belangrijke belangen: de Nijl stroomt door Soedan, dus stabiliteit is cruciaal voor waterzekerheid, en Egypte vangt momenteel meer dan een miljoen Soedanese vluchtelingen op. Dat legt grote druk op de economie, waardoor Caïro is gebaat bij de-escalatie en de officieel erkende regering, de SAF, steunt.”

Welke rol kan de internationale gemeenschap spelen bij het oplossen van het conflict in Soedan?

“Soms zijn internationale actoren die deel uitmaken van het probleem, ook deel van de oplossing. De VS, Egypte, Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten deden in september een vredesvoorstel. Dat vraagt om een wapenstilstand, hernieuwde toegang voor humanitaire hulp en uiteindelijk een overgang naar een burgergeleide regering. Maar het wantrouwen tussen SAF en RSF is diep. Beide vrezen dat elke wapenstilstand de andere partij simpelweg tijd geeft om zich te hergroeperen. Bovendien zou een overgang naar een burgerregering beide partijen van politieke en economische macht beroven. In die zin hebben zij geen enkele prikkel om het conflict te beëindigen. Dus duurzame vrede vereist uiteindelijk economische en politieke compensatie en politieke betrokkenheid na de transitie.”

Wat kunnen westerse regeringen en instellingen zoals de VN doen om de crisis in Soedan te verlichten?

“De meest urgente behoefte is humanitaire hulp op een schaal die westerse regeringen tot nu toe niet hebben geleverd. Nadat Soedan overgaat op een burgerregering, moet er een omvangrijk humanitair hulppakket klaarliggen. Maar grote donoren, waaronder de VS en Nederland, hebben hun hulpbudgetten onlangs verlaagd. Hulp is absoluut cruciaal, zowel vanuit humanitair perspectief als voor duurzame, vreedzame opbouw van de staat, want het land zal vanaf de grond moeten worden herbouwd.

“Na het staakt-het-vuren verwacht ik dat er vredeshandhavers nodig zullen zijn om politieke stabiliteit en het vredesproces te waarborgen. Dat zouden de VN kunnen zijn, maar de Afrikaanse Unie zou die rol ook kunnen vervullen, omdat zij mogelijk gunstiger wordt ontvangen.”

Ik hoor dat u veel kansen ziet voor Soedan om zich uit deze situatie te tillen na een staakt-het-vuren en een overgang naar een burgerregering. Maar hoe waarschijnlijk is het dat Soedan dat punt snel bereikt?

“Het is een humanitaire crisis van immense omvang, een enorme schending van mensenrechten, zoveel geweld, zoveel ontheemden en er dreigt een enorme hongersnood. De situatie is zo ernstig dat de internationale gemeenschap niet veel langer kan wegkijken. In die zin ben ik optimistisch dat internationale druk en betrokkenheid zal toenemen.”

Vindt u dat optimistisch?

“Nou, ik zie wel dat er de afgelopen maanden dingen veranderen. Er is meer aandacht voor het conflict in de media. En je kunt van Trump vinden wat je wilt, maar het feit dat hij zich als vredestichter opstelt, lijkt te helpen. Hij slaagt er op de een of andere manier in om veel druk uit te oefenen op mensen om de wapens neer te leggen. In de afgelopen maanden is hij zich er meer mee gaan bemoeien, dus laten we zien wat dat brengt.”