Stop de verscherming! Over een leven zonder smartphone op de universiteit

Het is klein leed dat ongezien blijft: de perikelen van de smartphone-loze student. Het wordt steeds moeilijker om je zonder zo’n slimme telefoon te handhaven, zeker op de universiteit. Zoals EUR-hoogleraar en lotgenoot Willem Schinkel in zijn boek met aphonismen schrijft: De smartphone is een oplossing voor het probleem dat je hebt als iedereen om je heen een smartphone heeft. Iedere ochtend, als ik me in de universiteitsbibliotheek wil installeren, word ik er mee geconfronteerd.

Studenten zoals ik (temporeel niet-nominaal, zullen we maar eufemistisch zeggen) herinneren zich nog het pre-covidtijdperk in de UB. Geen reserveringssysteem, maar het ouderwetse ‘wie het eerst komt, die het eerst maalt’ was toen nog aan de orde. De logica van het zwembad heerste, waarbij iedereen ’s ochtends snel met hun handdoek een strandstoel claimt. Je had kaartjes die je op je studieplek kon leggen, waar je op kon schrijven hoe laat je weer terug was om je stoel op te eisen. Inmiddels volstaat zo’n analoge methode niet meer. Wie een studieplek wil bemachtigen zonder het risico te lopen even later door een medestudent weggestuurd te worden, zal eerst moeten ‘inchecken’. Dat moet door het scannen van een QR-code. En dat is nu precies onmogelijk voor mensen zonder smartphone.

Dergelijke excentriekelingen kunnen zich tot de informatiebalie wenden, om te vragen daar ‘ingecheckt’ te worden. Omdat de mededeling niet over een smartphone te beschikken vaak al genoeg is om op een meewarige blik getrakteerd te worden, en ik bovendien mensen niet graag het gevoel geef op een luchthaven te werken, probeer ik die ongemakkelijke interactie zoveel mogelijk te vermijden. Gelukkig heb ik een andere omweg gevonden, namelijk even inloggen op een universiteitscomputer en via de webpagina met de e-mailcode mijn reservering bevestigen.

Het was dus nogal een verrassing toen na de vakantie vrijwel alle computers uit de bibliotheek bleken te zijn verdwenen. Merkwaardig genoeg stonden alle beeldschermen er nog wel. Een medewerker wist mij te vertellen dat dat juist de bedoeling was: de computers werden amper gebruikt, studenten wilden een tweede beeldscherm om hun laptop op aan te sluiten. Beteuterd keek ik om me heen. Ik zag mensen met een koptelefoon op achter twee of zelfs drie verschillende schermen zitten. Mijn eerdere associatie met de luchtvaart bleek niet zo ver gezocht, want dit had inmiddels meer weg van een cockpit dan een studieplek. De digitale vliegtuigstand kreeg zo een heel andere betekenis.

Dat de verscherming van de universiteit een probleem is dat mijn persoonlijke irritatie overstijgt, werd dit jaar eens te meer bewezen door een rapport van Francesca Albanese, de VN Speciaal Rapporteur voor de bezette Palestijnse gebieden. Daarin wordt beschreven hoe techbedrijven zoals Microsoft Israëls genocide tegen de Palestijnen mogelijk maken. Van de private digitale infrastructuur van hetzelfde Microsoft heeft de EUR zich afhankelijk gemaakt. Mijn studieplek is zo verbonden met een economie van geweld.

Er is een teleurstellend gebrek aan kritiek op deze digitale dominantie. In het anti-intellectuele en gedepolitiseerde klimaat van de EUR tieren de schermpjes welig en is er een wildgroei aan QR-codes en apps. Dit is bijvoorbeeld te zien in de universiteit-brede dwang tot het gebruik van de Multi-Factor Authenticatie app om in te loggen op je (Microsoft) e-mail. Hiermee wordt het bezit en gebruik van een smartphone genormeerd. Ook hier geldt dat studenten zonder smartphone zich in allerlei bochten moeten wringen om de digitale horden te omzeilen. Relevant is ook dat hier een beroep wordt gedaan op de eigen telefoon en verantwoordelijkheid. Voor medewerkers geldt dus dat zij hun persoonlijke apparatuur voor hun werk dienen te gebruiken – effectief een strategie die niet alleen het fordistische onderscheid tussen de werk- en privésfeer verder ondermijnt, maar daarmee ook, op een wijze typisch voor hijgerig neoliberalisme, kosten drukt door die op werkers af te schuiven.

Het van schermen vergeven universiteitsbedrijf is zo een microkosmos van wat de Franse filosoof Gilles Deleuze de ‘controlemaatschappij’ noemde, een systeem van codes en informatiestromen waarin alles en iedereen onder surveillance staat, met een constante prikkel tot verdere optimalisatie als dwingend richtsnoer. De dubbele betekenis van het woord ‘monitor’ (een beeldscherm, maar ook iemand die controleert, toezicht houdt) wordt hierin wrang uitgedrukt; de zogenaamde digitale efficiëntie is een controlemechanisme. Achter het gladde scherm schuilt het naakte geweld.

Dit is het best begrepen door de studenten van het protestkamp voor Palestina, die vorig jaar in grote letters ‘Free Gaza’ op het mega-scherm op de Plaza (door hen omgedoopt tot Shireen Abu Akleh square) verfden en het scherm daarmee voor langere tijd buiten werking stelden. Zij pleegden verzet tegen de verscherming en zorgden daarmee voor een periode waarin de netvliesterreur van monitor-marketing bullshit ons op de campus enigszins bespaard bleef. Het is te hopen dat het verzet tegen de controleapparaten toeneemt.

Ondertussen blijf ik liever ‘uitgecheckt’. Want een vorm van studeren die niet afhankelijk is van Big Tech, dat zou pas echt smart zijn.