Gaat het bij goede leiders ook niet over de vraag waar zij ons naartoe leiden?

Door Ingrid de Vries: initiator van Greening the Campus. Ze werkt momenteel bij Drift aan het ontwikkelen van nieuwe onderwijsprogramma’s op het gebied van duurzame transities.

10-06-10

Op donderdag 20 mei heeft de Erasmus Universiteit Rotterdam de Mandeville penning uitgereikt aan Jeroen van der Veer. De EUR eert Van der Veer, sinds 1971 in dienst van Shell, vanwege zijn: “voorbeeldig leiderschap en zijn grote maatschappelijke betrokkenheid als topondernemer.” Mij waren Jeroen van der Veers bijzondere leiderschapskwaliteiten niet bekend, dus ik ging navraag doen. En inderdaad, mensen die hem persoonlijk kennen of met hem hebben gewerkt, inclusief mensen uit de milieuhoek, vertelden mij dat Jeroen van der Veer een vriendelijke man is, goed kan luisteren, en een gewoon en bescheiden man is gebleven (ondanks zijn in de loop der tijd ongetwijfeld vergaarde grote som kapitaal net zoals ieder ander, zoals dat heet, 'topman' gewoonlijk doet). Deze karakterschetsen zijn inderdaad kwaliteiten die passen in het profiel van een goed leider. Toch blijft bij mij de vraag branden of het er bij leiders ook niet om gaat waar zij ons naartoe leiden.

Jeroen van der Veer tijdens zijn Mandeville lezing (Foto: Michelle Muus)

Bernard Mandeville (1670-1733), die leefde ten tijde van de verlichting, stelt dat alle gedragingen van de mens uiteindelijk zijn terug te voeren op twee basisdriften: honger (voor ons eigen voortbestaan) en seks (voor het voortbestaan van onze soort). Zelfs altruïstisch gedrag is hierop terug te voeren, want als wij iets doen voor de ander dan zullen anderen ons beschouwen als een ‘honourable man’. Op basis van onze ervaringen weten we dat, als je geëerd wordt, je meer kans hebt om je uiteindelijke basisdriften te kunnen voeden omdat anderen je dan gunstig gestemd zijn.

De verlichting bekritiseerde (geïnstitutionaliseerd) geloof en onredelijkheid. Op constructief gebied zocht zij naar nieuwe kennis (wetenschap) en nieuwe samenlevingsvormen met als idealen rechtvaardigheid, democratie en mensenrechten. Mandeville was echter geen normatief persoon en stelde dat onze twee ultieme basisdriften helemaal niet zo erg waren, want volgens hem leiden deze ons uiteindelijk naar een optimale samenleving. Ik citeer: “Het is even waar dat de zucht naar luxe een natie tot bloei brengt als dat de castratie een stem behoudt en versterkt.”

Of onze zucht naar olie voor onszelf optimaal is, is te betwijfelen. De meesten van ons zijn er inmiddels wel van overtuigd dat het gebruik van fossiele brandstoffen bijdraagt aan de opwarming van onze aarde. Het handjevol klimaatsceptici dat hier nog niet van overtuigd is, onderkent in ieder geval dat fossiele brandstoffen ons milieu vervuilen en onze gezondheid schaden. Ook weten we dat olie steeds schaarser wordt. Insiders vertellen mij dat Shell nooit dezelfde fout zou hebben gemaakt als die BP onlangs heeft gemaakt in de Golf van Mexico, waardoor nu de grootste milieuramp ooit in de geschiedenis dreigt. Feit blijft wel dat de olievelden die nog over zijn, liggen op moeilijk te bereiken gebieden. Hierdoor wordt de oliewinning steeds lastiger en gevaarlijker.

Terwijl De Verlichting in de 17e eeuw zich vooral afzette tegen de dogma's van de kerk, wordt het begrip verlichting tegenwoordig uitgelegd in termen van ‘boven het eigen ego uitstijgen’. Bovendien heeft Mandeville het over één natie of samenleving, niet over de andere samenlevingen. Volgens David Petraeus, van januari 2007 tot september 2008 opperbevelhebber van de Amerikaanse troepen in Irak en sinds oktober 2008 opperbevelhebber van het US Central Command, worden 93 procent van alle oorlogen veroorzaakt door olie en gas. Onze zucht naar olie en luxe leidt tot uitbuiting van andere samenlevingen. Of het nu de Chinezen zijn in Afrika of een Westers bedrijf als Shell in Nigeria, die het misschien daar nog wel netter probeert te doen als de Chinezen. Onze zucht naar olie zal blijven, totdat wij Westerlingen waarlijk leiderschap tonen.

Als gevolg van de olieramp in de golf van Mexico, maakte Barack Obama op 28 mei bekend dat hij de boorplannen in Alaska en Virginia beëindigt en een tijdelijke stop zet op dozijnen andere boorvergunningen. Hoopvol nieuws, maar een tijdelijke stop is nog geen permanente. Ondanks zijn leiderschapskwaliteiten heeft Jeroen van der Veer niet kunnen voorkomen dat Shell al haar belangen in zon en wind verkocht. Shell vond deze investeringen onvoldoende renderend. Ze doet nog wel wat op het gebied van waterstof en biomassa, al is de manier waarop zij zich bezig houdt met biomassa niet milieuvriendelijk te noemen (zoals de palmolie uit Indonesië en Maleisië). Het beleid van Shell staat haaks op die van innovatieve spelers in de Rotterdam regio, zoals de Rotterdam Pioneers. Zij beschouwen duurzame investeringen, waaronder investeringen in schone energie, namelijk als een goede investering. En terecht, de Cleantech fondsen presteren geweldig. De kans is groot dat Shell zich zal blijven bezighouden met zijn core business, het boren naar olie, tot het einde van haar bestaan. Tenzij zij serieus gaat investeren in een alternatief redelijk dichtbij haar core business; waterstof.

Net als de term maatschappelijk verantwoord is Mandeville's leer op verschillende manieren interpreteerbaar. Mandeville concludeert in zijn Fable's of the Bees: 'so vice is beneficial found when 't is by Justice lopt and bound'. Mandeville koppelt dus toch nog iets normatiefs aan zijn leer, namelijk rechtvaardigheid. Shell heeft bekendheid gekregen met zijn koploperspositie in maatschappelijke verslaggeving, maar dat vakgebied wordt nog veel gezien als window dressing. Maatschappelijke verslagen staan vol van goede voornemens en als je al die mooie verhalen leest verwonder je jezelf dat het milieu nog steeds verslechtert en de armen arm blijven. Datgene waarover niet wordt gerapporteerd, is lastig controleerbaar. Dat geldt ook voor het maatschappelijk verslag van de EUR Woudesteincampus, dat binnenkort voor de eerste keer zal verschijnen.

Op de Erasmus Universiteit Rotterdam heeft de Rotterdam School of Management in 2006 het voortouw genomen qua verduurzaming van de campus. Juist omdat het initiatief ‘Greening the Campus’ vanuit de bedrijfskundefaculteit werd opgestart, werd het binnen de universiteit als iets serieus gezien en na twee jaar centraal werd opgepakt voor de hele Woudesteincampus; duurzaamheid is tegenwoordig ook gewoon 'good business'. Nu is Greening the Campus nog actief binnen de RSM (Greening RSM), maar op centraal niveau is zij ondergebracht in het maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) programma van de EUR. Vanuit centraal niveau wordt verduurzaming van de gehele campus nog amper gestimuleerd, want de beperkte tijd en capaciteit die de mvo programmamakers nog slechts hebben gekregen, wordt momenteel besteed aan het in kaart brengen van wat de EUR op maatschappelijk gebied al goed doet en aan WorkMate.

Het is inderdaad belangrijk om successen te vieren en te communiceren, maar de broodnodige stappen voorwaarts naar daadwerkelijke verduurzaming van de campus ligt nu slechts in handen van het Erasmus Facilitair Bedrijf en de studenten van GreenEUR. Zij missen echter de expertise en inbreng van onze eigen 'maatschappelijk betrokken' academici, evenals die van de andere stafafdelingen. Met dit beleid zullen we onze doelstelling om de duurzaamste universiteit in Nederland te worden dan ook niet halen. Tevens wordt geen fundamentele discussie gevoerd over wat 'maatschappelijk betrokken' of 'verantwoord' nu werkelijk inhoudt en worden academici nog onvoldoende beloond op hun inzet voor de stad of de regio, evenals op hun onderwijsprestaties. Een kaartje leggen in een bejaardentehuis geeft ons nog geen duurzame universiteit.

Ik hoop dat Jeroen van der Veer in zijn nieuwe functie bij de NAVO zijn leiderschapskwaliteiten ten goede moge benutten. En ook dat de EUR leiderschap toont en haar mvo programma moge uitmonden in een beleid dat ten goede komt aan de gehele samenleving; beneficial voor ons zonder al die fijnstof, co2 en olierampen, voor onze kinderen en kleinkinderen, zodat zij straks ook nog een leefbare aarde hebben, en voor de anderen in de wereld, nu en straks.